शिवपुराणम्

एवं ब्रह्मा-विष्ण्वोः संवादं श्रुत्वा, ब्रह्मा कुपितोऽपि बाह्यतः शान्तभावं दर्शयन् विष्णुम् अभ्यागतं स्वपुत्रं सत्कारयामास—"शान्तिः ते, स्वागतं वत्स, उपविशतु, एषा आसना गृह्यताम्।" ततः स विष्णुं प्रष्टुम् आरभते—"किं तव मुखं क्रूरं दृश्यते, दृष्टिः च विकलिता, व्याघ्रस्य इव, हे विष्णो? महद् अहंकारः तव आगतः, कालप्रेरितः।" पुनः स ब्रह्मा उवाच—"वत्स, ब्रह्मा जगत्पतिः, त्वं च तस्य रक्षकः। अयं लोकः मयि स्थितः, त्वं च मनुष्येषु चौरवत् व्यवहरसि।" "पद्मनाभे उत्पन्नः त्वं मम पुत्रः, किं तु व्यर्थं भाषसे।" इति तयोः द्वयोः मोहितयोः, अजितयोः, तत्र संवादः प्रवृत्तः। तयोः उभयोः "अहमेव परः, न त्वम्; अहमेव स्वामी, न त्वम्" इति अभिप्रायः उत्पन्नः। परस्परं हन्तुम् इच्छन्तौ युद्धाय सज्जौ अभवताम्। तौ अमरवीरौ, हंसारूढः ब्रह्मा, गरुडारूढः विष्णुः, परस्परं युद्धं कृतवन्तौ; ब्रह्मा-विष्णु-गणाः अपि परस्परं संग्रामं कृतवन्तः। ततः सर्वे देवगणाः विमानैः आगत्य, तद् अद्भुतं युद्धं द्रष्टुम् उत्सुकाः अभवन्। पुष्पवृष्टिं कुर्वन्तः, आकाशे मुक्तभावेन पश्यन्तः, तत्र गरुडारूढः विष्णुः ब्रह्मणः उरः प्रति कुपितः अभवत्। ततः कुपितः ब्रह्मा असंख्ये बाणान् विविधान् उग्रास्त्राणि विष्णोः वक्षसि ससृजत्। तस्मिन् काले, अग्निवत् दीप्तान् बहून् अस्त्राणि बाणांश्च ससृजत्; तयोः युद्धस्य दृश्यं वास्तवम् अद्भुतम् अभवत्। एतत् दृष्ट्वा, देवगणाः अत्युत्सुकाः, भयाकुलाः, विष्णुः अपि गभीरकुपितः, दुःखद्वेषेण उच्छ्वसितः। ततः विष्णुः, प्राज्ञः, ब्रह्मणः प्रति महेश्वरास्त्रम् उद्योजयामास; ब्रह्मा अपि अतिवेगेन कुपितः, समस्तं जगत् कम्पयामास। स ब्रह्मा, विष्णोः वक्षसि घोरं पाशुपतास्त्रम् ससृजत्; तत् अस्त्रम् आकाशे दशसहस्रसूर्यवत् दीप्तिम् ददौ। तदस्त्रम् सहस्रवदनं, उग्रं, वातवत् विकटम्, ब्रह्मा-विष्ण्वोः उभयोः भयप्रदं अभवत्। एवं ब्रह्मा-विष्ण्वोः युद्धं परस्परविनाशकं अभवत्; तदा सर्वे देवगणाः, भयाकुलाः, विषण्णाः, "ऋषयः, एष राज्ञाम् इव कलहः" इति परस्परं ऊचुः। यस्य ब्रह्मा त्रिशूलधारिणः च, सृष्टि-स्थिति-लय-तिरोहानुग्रहाः प्रवर्तन्ति, तयोः अनुग्रहं विना, अत्र केनापि काष्ठस्य विनाशः अपि न शक्यः। अतः भयमूर्छिताः देवगणाः शिवस्य धामं गन्तुम् आरभन्त; कैलासशिखरं यत्र चन्द्रशेखरः स्थितः, तत्र गच्छन्ति। तत्र, हृष्टाः अमराः परमधामं प्राप्य, तं मन्दिरं प्रविश्य, ओंकाररूपेण प्रणम्य, मध्यसभायां रत्नासने मण्डपमध्ये, उमया सह देवेश्वरं तेजस्विनं ददृशुः। स पादं पादे निवेश्य, हस्तौ पूजार्हरूपे स्थापयन्, सर्वतः स्वगणैः परिवृतः, सर्वमंगललक्षणैः युक्तः। स तत्र भक्ताभिः नार्यः पद्मपत्रपंखैः वीयमानः, वेदैः सततं स्तूयमानः, सर्वेषां अनुग्रहं कुर्वन्, प्रभुर्भवति। तं प्रभुं दृष्ट्वा, अमराः तुष्ट्यापूरितनेत्राः, दूरात् प्रणम्य, महागणाः नमः अर्पितवन्तः। देवगणान् निरीक्ष्य, प्रभुः स्वगणैः समीपं आह्वयन्, तान् हर्षयन्, देवमणिरत्नः गम्भीरार्थं, मधुरानुग्रहम् वचनं उवाच। "वत्साः, किम् सर्वं कुशलम्? किम् लोकः देववंशः च मम आज्ञायाम् स्थितः? किम् प्रत्येकः स्वकार्ये प्रवृत्तः वा न वा?" "ब्रह्मा-विष्ण्वोः युद्धं मया पूर्वमेव ज्ञातम्, हे देवाः; तव पुनः पुनः चिन्तितवचनैः तद् स्पष्टम् अभवत्।" इति प्रभुः बालस्य मधुरवाक्यैः स्मितं कृत्वा, मातरं तुष्ट्वा, देवसभां गन्तुं आरभत। ततः, युद्धभूमिं गन्तुं, प्रभुः हरिब्रह्मयोः सेनानायकान् शतान् सभायाम् आज्ञापयामास। तदा, परमेश्वरस्य प्रस्थानाय, विविधवाद्याः निनदन्ति; सेनापतयः विविधवाहनाभरणैः भूषिताः सज्जाः अभवन्। प्रभुः भद्रांबिकापतिः, पञ्चमण्डलयुक्तं, ओंकाररूपं रथं आरोह्य, सर्वे देवाः पुत्रैः गणैः सह, इन्द्रः अपि, तं अनुगमनं कृतवन्तः। परमदेव्या द्वारा पूजितः पशुपतिः तया सह सेनया युद्धभूमिं प्राप्य, तयोः युद्धं निरीक्ष्य, मेघेषु आवृतः अभवत्; वाद्यानां निनादः नष्टः, गणानां शोरः शान्तः अभवत्। ततः ब्रह्मा-अच्युतौ, वीरौ, परस्परं हन्तुम् इच्छन्तौ, महेश्वरास्त्रं पाशुपतास्त्रं च प्रयुक्तवन्तौ। तयोः अस्त्रयोः ज्वालाभिः, ब्रह्मा-विष्ण्वोः त्रिलोकाः दग्धाः; तद् दृष्ट्वा, प्रभुः घोरं अकालप्रलयं अवलोकयामास। स तत्र, महान्, स्तम्भरूपः, विकटः, अग्निरूपः, अच्छिन्नः अभवत्। तानि अस्त्राणि, लोकनाशकानि, क्षणेन पतितानि, यतः महाज्वालाः अभवत्। तद् अद्भुतं, आश्चर्यं, शुभं दृश्यं अस्त्रशमकं दृष्ट्वा, उभौ "किम् एतत् अद्भुतरूपम्?" इति ऊचुः। "एष स्तम्भः, इन्द्रियातीतः, अग्निरूपः—कः उत्पन्नः? न शीर्षं न अधः दृश्यते।" इति निश्चित्य, वीरौ, स्ववीर्ये गर्वितौ, संयुज्य शीघ्रं तस्य परीक्षायां प्रवृत्तौ। "आवयोः एकं कार्यं न शक्यं," इति उक्त्वा, विष्णुः वराहरूपं धृत्वा, तस्य अधः अन्वेषणाय गतः।