शिवपुराणम्

नमः परमेश्वराय तस्मै शिवाय, यः सर्वातीतः, यस्य न कालः, न बन्धनं, न मोक्षः, न पुरुषः, न प्रकृतिः, न विश्वम्, यः विचित्ररूपधारी, अनन्तविकल्परूपः। तस्यैव महात्मनः महिमानं ज्ञातुमिच्छन्ति मुनयः—कः कालपरिमाणेनायं जीवितावधिः नीयते? किं वा कालस्य परमसीमा या गण्यते मीयते च? अत्र प्रथमं जीवितस्य परिमाणं निमेषः—नेत्रनिमीलनमेव—इति संज्ञितम्। कालस्यापि परं सीमांतं शान्त्यतिक्रान्तावस्थां प्रति प्राहुः। निमेषः नेत्रनिमीलनमेव—एवं पन्द्रशतं निमेषानां काष्ठा नाम भवति। त्रिंशत्काष्ठाः कलां सञ्जनयन्ति, त्रिंशत्कलाः मुहूर्तः, त्रिंशन्मुहूर्ताः एकं अहोरात्रं भवन्ति। त्रिंशदहोरात्रैः मासः, द्वाभ्यां पक्षाभ्यां संयुक्तः, सञ्जायते। मासः पितृणां अहोरात्रमिति विज्ञेयम्—कृष्णपक्षः रात्रिः, शुक्लपक्षः दिवसम्। षड्भिः मासैः अयनं, द्वाभ्यां अयनाभ्यां संवत्सरः, एवं मानवसंवत्सरः स्मृतः। एष देवदिवा-रात्रिः शास्त्रेषु स्थापितः—दक्षिणायनं रात्रिः, उत्तरायणं दिवा इति। त्रिंशद्दिनरात्रैः देवमासः, द्वादशैः मासैः देवसंवत्सरः। त्रिशतं षष्टिं मानववर्षाणि एको देवसंवत्सरः—एवं लोके प्रसिद्धम्। एवं देवमानेन युगपरिमाणं प्रवर्तते; चत्वारि युगानि भारतवर्षे मुनिभिः ज्ञातानि—कृतं, ततो त्रेता, ततः द्वापरं, ततः कलिः—एते सम्पूर्णानि चत्वारि युगानि। कृतयुगं चतुर्सहस्रवर्षमित्यमरैः स्मृतम्, शतशः शतशः पूर्वसंध्यायां चापरसंध्यायां च। अन्येषु त्रिषु युगेषु, सन्ध्यौ सन्ध्यांशश्च, एकचतुर्थांशेन न्यूनाः सहस्रशः शतशः च। एवं चतुर्णां युगानां योगः द्वादशसहस्राणि (देववर्षाणि) सञ्जातानि; सहस्रद्वादशयुगपर्यन्तः कल्पः इति कथ्यते। एकसप्ततिः चतुर्व्याहृतिपर्यन्तानां युगानां मन्वन्तरमिति; एकस्मिन्कल्पे चतुर्दश मन्वन्तराणि भवन्ति। एवं शतानि, सहस्राणि कल्पानां च मन्वन्तराणां च, तेषां च प्रजाः गताः। अज्ञेयत्वात्, अनन्तत्वात्, न शक्यं सर्वाणि विस्तार्य वर्तयितुं न च क्रमशः। कल्पः ब्रह्मणो दिवसः; सहस्रकल्पाः ब्रह्मणः संवत्सरः स्मृतः। अष्टसहस्रवर्षाणि ब्रह्मयुगमिति; सहस्रयुगानि एकं सवनं ब्रह्मणः पद्मयोनिरेव। त्रिसहस्रसहस्रसवनानि ब्रह्मणः पूर्णकालः इति गण्यते। तस्य दिवसे चतुर्दशेन्द्राः गच्छन्ति; मासे चत्वारिंशत् च शतानि च। संवत्सरे पञ्चसहस्रचत्वारिंशत्; आयुषि च चत्वारिंशत्सहस्रपञ्चशतानि। ब्रह्मणो दिवसः विष्णोर्दिनम्; विष्णोर्दिनं रुद्रस्य; रुद्रस्य दिनं ईश्वरस्य, सदा नाम्नः। एषः एव सङ्ख्यायाम् शिवस्य; तथा च सदाशिवस्य—चत्वारिंशत्सहस्रपञ्चशतान्यायुः। यस्यान्तु न दिनं न रात्रिर्नास्ति, सृष्टिरेव तस्य दिनं, लयः रात्रिः; सदा तु नास्य दिनं न रात्रिः—इति विज्ञेयम्। एषोपमा लोकेषु हितार्थं प्रदत्ता—भूतानां, तेषां नाथानां, रूपाणां, देवदानवानां च। इन्द्रियाणि, विषयाः, पञ्चमहाभूतानि, तन्मात्राणि, भूतादिः, बुद्धिः च, तेषां चाधिपतयः—एते सर्वे भगवतः प्राज्ञस्य दिवसकाले तिष्ठन्ति; दिवसान्ते लीयन्ते, रात्र्यन्ते पुनः सृष्टिरुत्पद्यते। तस्मै महाशङ्कराय नमः, यः विश्वात्मा, यस्य शक्तिः क्रिया, कालः, प्रकृतिः च; यस्याज्ञया सर्वमिदं प्रवर्तते, या च न कदापि उल्लङ्घनीया। कथं स भगवान् परमेश्वरः सृष्ट्वा चेदं विश्वं पुनः स्वेच्छया संहरति, स्वलीलां च करोति? किं तदादौ सञ्जातम्? केन वा सर्वमिदं व्याप्यते? केन पुनः सर्वमिदं महोदरः ग्रसति? शक्तिः प्रथमं उत्पद्यते, या शान्त्यतिक्रान्तावस्थां तरति; ततः माया, ततः अव्यक्तं, शिवात् शक्तिसम्पन्नात् प्रभोः। शक्तेः शान्त्यतिक्रान्तावस्था, ततोऽनुक्रमेण शान्तिः, ततो ज्ञानावस्था, ततः प्रतिष्ठावस्था। प्रतिष्ठायाः संहृतिरवस्था क्रमशः जायते; एवं संक्षेपेण भगवता प्रेरितं सृष्टिक्रमं प्रोक्तम्। स्वभावतोऽयं क्रमः; प्रतिक्रमात् लयः। पञ्चविधेन विधिना अन्यः कर्ता न स्वीक्रियते। अतः एतदाखिलं विश्वं पञ्चशक्तिभिः व्याप्यते; सा च कारणमव्यक्ता स्वयमेव स्थितम्। महत्तत्त्वाद्यन्तं विशेषपर्यन्तं सा सृजति—एवमपि तत्र न अव्यक्तस्य नात्मनः कर्तृत्वमस्ति। प्रकृतिर्यतः जडा, पुरुषः अज्ञानवान्; महदाद्यन्तं परमाणुपर्यन्तं सर्वमचेतनमेव—इति।