शिवपुराणम्

भगवान् सर्वभूतानां मिलनं च वियोगं च सुखदुःखयोः, अपेक्षितानामनपेक्षितानां च घटनानां द्वारा करोति। तस्मिन्नेव क्षणे यत्र कश्चित् दुःखमुपभुङ्क्ते, अन्यः सुखमासादयति। पश्य कालस्य विचित्रं स्वभावं, यः दुरवगाहः। यौवनस्थः वृद्धत्वं प्राप्नोति, बलवान् दुर्बलः भवति, धन्यः दरिद्रः इति—हे द्विज, कालः अतीव अद्भुतं गच्छति। न जातिः, न स्वभावः, न बलं, न कौशलं—एतेषां कस्यापि सिद्ध्यर्थं पर्याप्तं; कालः अविरोध्यः हि। ये समर्थाः, दातारः, गीतवाद्यपरिवृताः, तथा ये दरिद्राः, परान्नजीवन्तः—कालः सर्वेषां मध्ये समं व्यवहरति। औषधयः रसायनानि च, यथायोग्यं यदा प्रयुज्यन्ते, असमये फलमुपनयन्ति न; समये तु शीघ्रं सिद्धिं सुखं च ददाति। न कश्चित् कालात्पूर्वं म्रियते, न कश्चित् जन्मं प्राप्नोति, न कश्चित् पूर्णबलं प्राप्नोति, न कश्चित् सुखदुःखं प्राप्नोति—कालात्पूर्वं किञ्चिदपि न भवति। कालात् वातः शीतः वाति, कालात् मेघात् वर्षा पतति, कालात् उष्णता शम्यति, कालात् सर्वं समृद्धिं प्राप्नोति। कालः सर्वस्य सतत्त्वस्य कारणम्; कालात् धान्यं सदा वर्धते, कालात् धान्यं विनश्यति, कालात् जीवसंसारः पुनः जीवति। यः आत्मनः कालस्वरूपं यथार्थं वेद, कालात्मनः अतीतं आत्मानं पश्यति, सः कालातीतं तत्त्वं पश्यति। तस्मै शिवाय, परमेश्वराय, यस्य कालो नास्ति, न बन्धनं न मोक्षः, न पुरुषः, न प्रकृतिः, न विश्वम्—यस्य रूपाणि अद्भुतानि नानाविधानि—नमः। इदानीं, केन प्रमाणेन अस्मिन् काले आयुः निश्चितं? किं वा कालस्य परमं सीमितं, यः स्वयम् गणनीयः मीयमानश्च? अत्र, आयुः प्रथमं निमेषः इति कथ्यते—नेत्रयुग्मस्य निमीलनम्। कालस्य सीमा, यः गणनीयः मीयमानश्च, शमातीतावस्थां पर्यन्तं गच्छति। निमेषः नेत्रयुग्मस्य निमीलनम्; पञ्चदश निमेषाः एका काष्ठा। त्रिंशत् काष्ठाः एकां कलां कुर्युः; त्रिंशत् कलाः एकं मुहूर्तं; त्रिंशत् मुहूर्ताः एकं अहः रात्रिं च। मासः द्वयोः पक्षयोः समावेशः, त्रिंशत् अहःरात्र्यः। पितृणां अहःरात्रिः मासः, कृष्णशुक्लपक्षयोः समावेशः। षड् मासाः एकं अयनं; द्वे अयने एकं वर्षं; एवं मानवस्य वर्षः स्मृतः। एषा दिव्याहःरात्रिः शास्त्रेण स्थापितः—दक्षिणायनं रात्रिः, उत्तरायणं दिवसम्। दिव्यः मासः त्रिंशत् अहःरात्र्यः; तत्र देवर्षेः वर्षः द्वादश मासाः। दिव्यः वर्षः त्र्यधिकशतं षष्टिश्च मानववर्षाणि; एवं लोके प्रसिद्धम्। एतेन दिव्येन प्रमाणेन युगानां गणना क्रियते; भारतभूमौ चत्वारि युगानि ऋषयः जानन्ति। कृतं प्रथमं, ततः त्रेतायुगं, ततः द्वापरं, ततः कलिः—एते चत्वारि युगानि। कृतयुगं चतुर्सहस्रवर्षाणि, शतशः शतशः सन्ध्याः सन्ध्यांशः च। अन्येषु युगेषु, सन्ध्याः सन्ध्यांशः च, प्रत्येकं चतुर्थांशेन क्षिप्यते, शतसहस्राणि च। एवं चत्वारि युगानि द्वादशसहस्राणि (दिव्यवर्षाणि); सहस्रं चतुर्व्याहृत्युगानां काल्पः इति। एकसप्ततिः चतुर्व्याहृत्युगानि एकं मन्वन्तरम्; एकस्मिन्कल्पे चतुर्दश मन्वन्तराणि। एवं शतसहस्राणि कल्पानां मन्वन्तराणां च, तेषां संततिः च, गताः। तानि अनवगाह्यानि, अनन्तानि च; सर्वाणि विस्तारतः वर्णयितुं न शक्यं, न क्रमशः उपदिष्टुं। कल्पः ब्रह्मणः अहः, यः अव्यक्तात् जातः; सहस्रकल्पाः ब्रह्मणः वर्षः। अष्टसहस्रवर्षाणि ब्रह्मयुगः; सहस्रं तादृशं युगं ब्रह्मस्य सवन्, पद्मजस्य। सहस्रसवना त्रिगुणितं, पुनः त्रिगुणितं, ब्रह्मणः पूर्णकालः। तस्य अहसि चतुर्दश इन्द्राः गच्छन्ति; मासे चतुर्विंशतिः, शतसहिताः। वर्षे पञ्चसहस्रचत्वारिंशतिः; आयुषः चत्वारिंशतिः सहस्राणि पञ्चशतसहस्राणि। ब्रह्मणः अहः विष्णोः अहः; विष्णोः अहः रुद्रस्य अहः; रुद्रस्य अहः ईश्वरस्य अहः। तदेव संख्या शिवे, तथा सदाशिवे—चत्वारिंशतिः सहस्राणि पञ्चशतसहस्राणि आयुः। यस्य अहः नास्ति, तस्य सृष्टिः अहः; प्रलयः रात्रिः; तु तस्य न अहः न रात्रिः—एवं ज्ञेयम्। एषा उपमा, लोकहिताय प्रदत्ता; भूतानि, तेषां अधिपाः, तेषां रूपाणि, देवाः, असुराः। इन्द्रियाणि, तेषां विषयाः, पञ्च महाभूतानि, सूक्ष्मभूतानि, भूतयोनिः, बुद्धिः, तेषां अधिपाः। एते सर्वे भगवतः परमेश्वरस्य अहसि तिष्ठन्ति; अहःस्यान्ते लीयन्ते, रात्रेः अन्ते पुनः जगत् उत्पद्यते।