शिवपुराणम्

शृणुत, मुने, कालस्य परममाहात्म्यम्। यस्य रूपं काष्ठा-निमेषादिभिः कालनिर्देशैः परिमितं दृश्यते, स एव कालः परः, महेश्वरतेजसः प्रकाशितशक्तिरूपः कथ्यते। स एष भगवतः अनिवर्त्यशक्तिः, आदेशरूपिणी, चराचरमखिलं विश्वं नियच्छति, तद्वशेनैव जगत्सर्वं प्रवर्तते। तस्मात् परमात्मनः, यः कालस्वरूपः महानात्मा, तस्यांशभागेनैव मोक्षः स्फुलिङ्गवत् वह्नेरिव निःसृज्यते। अतः सर्वं विश्वं कालस्यैव वशे स्थितम्, न तु कालः तस्य वशे; कालः शिवस्य वशे, न तु शिवः कालस्य वशे। शिवस्य या निरुद्धा शक्तिः सा काले प्रतिष्ठिता, तस्मात् कालस्य पारं गन्तुं अतीव दुष्करम्। कः नाम विशेषज्ञानात् कालं अतिक्रमितुं शक्तः? कस्यापि कालकृतानि कर्माणि नातिक्रमन्ति। ये अपि विजित्यैकच्छत्रेण पृथिवीं पालयन्ति, ते अपि कालमर्यादां नातिक्रमन्ति, यथा सागराः स्वतीरं नातिक्रमन्ति। येन्द्रियग्रामं जित्वा सर्वलोकं विजयं प्राप्नुवन्ति, ते अपि कालं न जयन्ति, काल एव तान् जयति। ये चिकित्सकाः आयुर्वेदविदः, पुनः कायकल्पैः दीर्घायुषः स्युर्मन्यन्ते, ते अपि मृत्युमतिक्रान्तुं न शक्नुवन्ति, कालः हि दुस्तरः। कोऽपि जीवः श्रियम्, रूपम्, गुणम्, बलम्, वंशं वा चिन्तयति, किन्तु कालः स्वशक्त्या अन्यद् एव फलम् उपपादयति। स एवेश्वरः सुखदुःखयोः, अपेक्षितानपेक्षितयोः, संयोगवियोगयोः कारणं भवति। यदा कश्चित् दुःखमुपभुङ्क्ते, तदा अन्यः सुखमुपलभते—पश्य कालस्य विचित्रमाचरितम्। यः बालः, स वृद्धः भवति; यो बली, स निर्बलः; यो धन्यः, स दरिद्रः—द्विजश्रेष्ठ, कालः अतीव विचित्रगतिर्भवति। न जातिः, न गुणः, न बलम्, न कौशलम्—किंचिदपि साधनाय पर्याप्तं, कालस्य प्रतिबन्धो न संभवति। ये संपन्नाः, दातारः, संगीतगीतेन परिवृताः, ये च दरिद्राः, परान्नजीवन्ति—सर्वेषु कालः सममेव व्यवहरति। औषधानि, रसायनानि यथाविधि प्रयुक्तान्यपि, अकाले फलन्ति न, काले तु शीघ्रं सिद्धिं सुखं च ददाति। न कश्चन अकाले म्रियते, न अकाले जायते, न अकाले पूर्णबलः भवति, न अकाले सुखदुःखं प्राप्नोति; सर्वं कालनिर्दिष्टमेव। कालेन शीतेन वातः वात्यति, कालेन मेघात् वर्षा पतति, कालेन उष्णता निवर्तते, कालेन सर्वं सम्पद्यते। काल एव सर्वस्य कारणम्; कालेनैव धान्यानि वर्धन्ते, कालेन विनश्यन्ति, कालेनैव प्राणिनां सृष्टिः पुनः प्रवर्तते। एवं यः आत्मतत्त्वं कालरूपेण यथावत् वेत्ति, कालात्मनः परं गत्वा, तदतीतं पश्यति। तस्मै शिवाय, सर्वातीताय, यस्य न कालः, न बन्धः, न मोक्षः, न पुरुषः, न प्रकृतिः, न विश्वम्, यः विचित्ररूपधारी, तस्मै परमेश्वराय नमः। कथं पुनः अस्मिन्काले आयुः प्रमाणं निश्चितम्? किम् वा कालस्य परं सीमापरिमाणं, यः कालः स्वयमपि गण्यते? अत्र, निमेषः—नेत्रनिमीलनं—आयुषः प्रथमं प्रमाणं स्मृतम्; कालस्य परं सीमं शमातीतं प्राहुः। एकः निमेषः नेत्रनिमीलनम्, पञ्चदश निमेषाः एकं काष्ठम्। त्रिंशत् काष्ठाः एकां कलां कुर्वन्ति, त्रिंशत् कलाः एकं मुहूर्तम्, त्रिंशत् मुहूर्ताः एकं अहोरात्रं भवन्ति। एवं द्वौ पक्षौ मिलित्वा त्रिंशत् अहोरात्राः एकं मासं योजयन्ति। पितृणां अहोरात्रं मासः स्मृतः—कृष्णशुक्लपक्षसंयुक्तः। षट् मासाः एकं अयनं, द्वे अयने संवत्सरः, एवं मानवसंवत्सरः स्मृतः। अत्रैव, देवदिने रात्रौ च—दक्षिणायनं रात्रिः, उत्तरायणं दिनम् इति शास्त्रे प्रतिष्ठितम्। त्रिंशत् दिवा रात्रयः एकः देवमासः, द्वादश मासाः देवसंवत्सरः। एकः देवसंवत्सरः त्रिशत् षष्टिः मानवसंवत्सराः इति लोके प्रसिद्धम्। एवं देवमानतः युगपरिमाणं प्रवर्तते; चत्वारि युगानि भारतवर्षे मुनिभिः कथितानि—कृत, त्रेता, द्वापर, कलि इति। कृतयुगं चतुर्षहस्रवर्षपरिमितम्, शतशः पूर्वसंध्या, अपरसंध्या, सन्ध्यांशश्च; अन्येषां त्रयाणां युगानां, सन्ध्यासहितानां, एकपादव्यूढपरिमाणं, शतसहस्रसंख्यया। एवं चतुर्षु युगेषु द्वादशसहस्राणि वर्षाणि भवन्ति; सहस्रं चतुर्युगानां कल्पः कथ्यते। एकसप्ततिः चतुर्युगानि एकं मन्वन्तरं भवन्ति, चतुर्दश मन्वन्तराणि एकस्मिन्कल्पे। एवं शतसहस्रकल्पमन्वन्तरैः, तेषां सन्ततिभिः, अतीतानि। यतो हि अविज्ञेयाः अनन्ताः च, न शक्यन्ते सर्वे विस्तार्य वर्णयितुं, न च क्रमशः कीर्तयितुं। कल्पः इति ब्रह्मणोऽह्नाम् उच्यते, योऽव्यक्तसमुत्पन्नः; सहस्रकल्पाः ब्रह्मणः संवत्सरः इति स्मृतः। इति, मुने, कालस्य रहस्यं, प्रमाणं, प्रभावं च शृणु।