शिवपुराणम्

महर्षयः तपसः प्रभावेन देवस्य च प्रसादेन आश्रमातीतं शुद्धं पापनाशनं ज्ञानं प्रापुर्ययुः। एष वेदान्तस्य परं रहस्यं, यद् प्राचीनकाले उपदिष्टं, मम महद्भाग्ययोगेन ब्रह्मणः मुखात् प्राप्तम्। एतदनुत्तमं विज्ञानं न शमहीनाय, न दुष्टाचारपुत्राय, न चापात्रशिष्याय कदापि दातव्यम्। यस्य परमदेवेषु भक्तिः, यथा देवेषु तथा गुरौ च, तस्मै महात्मने एषार्थाः प्रकाशन्ते। अतः शृणु संक्षेपतः—शिवः प्रकृतिपुरुषयोः परतः स्थितः। सृष्टिकाले सः सर्वं करोति, प्रलयकाले पुनः सर्वमात्मनि संहरति। समयात् सर्वं जायते, समयेन च सर्वं नश्यति, किञ्च न किञ्चिदस्ति यत् समयात् पृथक् स्यात्। यदा विश्वं, यः सः अनादिसंसारचक्रः, तस्मिन्नेव संहितम्, सृष्टिसंहारचेष्टया चक्रवत् भ्रमति। ब्रह्मा हरिरुद्राद्या देवासुराः च तस्यैव नियतिं प्राप्य स्वस्थानात् न अतिवर्तन्ते। सः भूतान्यतीतानागतवर्तमानरूपेण विभागयन्, प्राणिनः जरयति; सः परमशक्तिमान्, स्वेच्छया विहरति, अतीव भीषणश्च। कः एषः भगवतः कालः? कस्य अधिपतिः? कः च न तस्य वशे स्थितः? तद् मे वक्तुमर्हसि, विप्र। यस्य रूपं कालविभागैः—काष्ठा, निमेषादिभिः—मीयते, सः कालः, सः परः, सः तेजस्वी महेश्वरशक्तिः। एष भगवतश्चाज्ञारूपिणी अनिवर्तनीया शक्ति: चराचरं सर्वं नियच्छति, जगतो नियामिका सा एव। मोक्षः अपि तस्यैव महात्मनः कालस्वरूपिणः अंशरूपेण जायते, यथा वह्नेः शिखा निर्गच्छति। तस्मात् विश्वं कालवशं; कालः तु न विश्ववशः। कालः शिववशः, शिवः तु न कालवशः। यतः शिवस्य अप्रमेयशक्तिः काले प्रतिष्ठिता, तस्मात् कालस्य सीमा दुःखप्राप्या। कः विशेषज्ञानात् कालं अतिक्रामितुं शक्नोति? न कश्चन कालकृत्यं अतिवर्तते। ये अपि विजित्यैकच्छत्रं पृथिवीं पालयन्ति, ते अपि कालमर्यादां न अतिक्रामन्ति, यथा समुद्राः तीरं न अतिक्रामन्ति। ये इन्द्रियग्रामं जित्वा जगद् विजितवन्तः, ते अपि कालं न विजयन्ते, कालः तान् विजित्य तिष्ठति। वैद्याः अपि, ये आयुर्वेदं जानन्ति, पुनर्वृत्तिकर्माणि च कृतवन्तः, मृत्युम् न अतिवर्तन्ति, कालः दुरत्ययः हि। कश्चन सम्पदं, रूपं, गुणं, बलं, कुलं वा चिन्तयति, किन्तु कालः स्वशक्त्या अन्यद् एव सम्पादयति। ईश्वरः सुखदुःखयोः, अपेक्षितानपेक्षितयोः, संयोगवियोगयोः च भूतानि संयोजयति, व्योजयति च। एकः दुःखं अनुभवन्ति, अपरः सुखं; पश्य कालस्य विचित्रं स्वभावम्। यौवनस्थः वृद्धः भवति, बलवान् दुर्बलः, धन्यः दरिद्रः; कालः द्विज, अद्भुतं विचरति। न जातिः, न गुणः, न बलं, न कौशलं, कार्यसिद्धये पर्याप्तम्; कालः हि अनिरुद्धः। ये सम्पन्नाः, दानशीलाः, गानवाद्यपरिवृताः, ये च दरिद्राः, परजीविनः, तेषु कालः सममेव प्रवर्तते। औषधानि रसायनानि च, यथाकालं योजितानि, शीघ्रं फलदायिनि भवन्ति; अकाले तु न। कश्चन अकाले न म्रियते, न जायते, न पूर्णबलसम्पन्नः भवति, न सुखी, न दुःखी; किञ्चन अपि अकाले न भवति। कालात् वातः शीतलः वति, कालात् मेघात् वर्षा पतति, कालात् तापः शम्यति, कालात् सर्वं सम्पद्यते। कालः सर्वस्य कारणम्; कालात् धान्यं वर्धते, कालात् ध्वंस्यते, कालात् पुनः प्राणिनां जगत् जीवति। यः कालात्मानं आत्मतत्त्वतः पश्यति, कालात्मानं अतिक्रम्य, सः तदतीतं पश्यति। तस्मै शिवाय नमः, यः परमेश्वरः, न तस्य कालः, न बन्धनं, न मोक्षः; न सः पुरुषः, न प्रकृतिः, न विश्वम्; यस्य रूपाणि अद्भुतानि, नानाविधानि च। किं पुनः, कति कालेन आयुः निश्चितं? कः च कालस्य परिमाणं, यत् गण्यते, मीयते च? अत्र प्रथमं जीवनस्य एकः निमेषः, लोचननिमीलनं स्मृतम्; कालस्य परिमाणं तु शमातीतावस्थां यावत् गण्यते। एकः निमेषः लोचननिमीलनं, पञ्चदश निमेषाः एकं काष्ठं भवन्ति। त्रिंशत् काष्ठाः एकां कलां, त्रिंशत् कलाः एकं मुहूर्तं, त्रिंशत् मुहूर्ताः एकं अहोरात्रं कुर्वन्ति। मासः द्वाभ्यां पक्षाभ्यां, त्रिंशदहोरात्रैः भवति। मासः पितृदिने रात्रिश्च, शुक्लकृष्णपक्षसंयुक्तः। षड् मासाः अयनं भवन्ति, द्वे अयने संवत्सरः, एवं मानवस्य संवत्सरः लोके स्मृतः। एष देवदिवा रात्रिश्च शास्त्रप्रवर्तिता; दक्षिणायनं रात्रिः, उत्तरायणं दिवा। त्रिंशद्दिनरात्रयः देवमासः, द्वादश मासाः देवसंवत्सरः। एवं कालस्य रहस्यं, तस्य प्रभावं, मापं च ऋषिभिः प्रतिपादितम्।