शिवपुराणम्

नास्य कश्चित् कर्ता, न च कुतश्चिद् जन्मास्ति; न च जन्महेतवः मलमायादयः सन्ति। स एव सर्वेषु भूतेषु गुह्यः सर्वत्र व्याप्य स्थितः, सर्वभूतान्तरात्मा धर्माध्यक्ष इति कथ्यते। स एव सर्वभूताश्रयः साक्षी च चेतना च निर्गुणः, बहूनाम् अकुर्वताम् एक ईश्वरः। स नित्यः नित्येषु, चेतनः चेतनानाम्; स एकः, अकामः सन्, कामान् बहुषु ददाति। सांख्ययोगाभ्यां तं जगदधीशं कारणं ज्ञात्वा, तं देवम् अवगम्यात्मा सर्वबन्धैः प्रमुच्यते। स एव विश्वस्य कर्ता, विश्ववित्, स्वयम्भूः, आदिज्ञः, कालकर्ता, सगुणः, आद्यः, क्षेत्रज्ञपतिर्भूत्वा गुणेश्वरः, बन्धमोचकः। यः पूर्वं ब्रह्माणं सृष्ट्वा वेदान् स्वयम् उपदिश्य, तं देवम् अहं स्वबुद्धिप्रसादात् अवगतम्। संसारमुक्तये फलरहितं निष्क्रियं शान्तं निर्दोषं निर्मलं शिवं शरणं प्रपद्ये। स एव परमार्थतोऽमृतस्य सेतुर्भवति, दग्धेन्धनाय वात इव; यथा खं चर्मणा आच्छादयन्ति, तथा शिवं अज्ञात्वा दुःखान्तः न सम्प्राप्यते। तपसो बलात् देवस्य च प्रसादेन महर्षयः आश्रमातीतं शुद्धं पापनाशनं ज्ञानं प्राप्नुवन्ति। एष वेदान्तपरमं रहस्यं पुराकाले ब्रह्मणो मुखात् मम भाग्यवशात् प्राप्तम्। एतदुत्तमं ज्ञानं शान्ताय, दुष्टपुत्राय, अयुक्तशिष्याय च न कदापि दातव्यम्। यस्य परमाभक्तिः देवाय, यथा देवाय तथा गुरवे, तस्मै महात्मने एषार्थाः प्रकाशन्ते। अतः शृणु संक्षेपतः—शिवः प्रकृत्यात्मनोरतीतः; सृष्टिकाले सर्वं करोति, प्रलयकाले सर्वं पुनरपि संहरति। कालात् सर्वमुत्पद्यते, कालेन च सर्वं विनश्यति; कस्यचित् कालेन विना न किञ्चिदस्ति। स यदा विश्वं संसारचक्रं तस्मिन्नेव संनिहितं भवति, सृष्टिसंहारलक्षणैः तद् यथा चक्रं प्रवर्तते। ब्रह्मा, हरिः, रुद्रः, अन्ये च देवासुराः, तेन निर्धारितं स्थानं प्राप्य, स्वोत्पत्तिं न अतिक्रामन्ति। भूतान् भूतं वर्तमानं भविष्यदिति विभागयन् स प्राणीन्संहरति; स परमशक्तिर्मुक्तः स्वेच्छया, अतिभयङ्करः। कः एष पुण्यः कालः? कस्य अधिपतिर्भवति? कः च न तस्य वशे? इदं मे वद, विप्र। यस्य रूपं काष्ठनिमेषादिभिः परिमितं तं कालं परमं महेश्वरतेजः प्राहुः। सा प्रभोः अप्रतिहता शक्ति: आदेशरूपिणी, चराचरं सर्वं नियच्छति, सा विश्वनियामिका। मोक्षः अपि तस्यैव महात्मनः कालस्वरूपिणः अंशभूतः, यथा वह्नेर् ज्वालात् स्फुलिङ्गः सञ्जायते। अतः कालशक्त्याधीनं विश्वम्, न तु कालः विश्वाधीनः। कालः शिववशः, शिवः तु कालवशो न। शिवस्य अनियता शक्ति: काले प्रतिष्ठिता, अतः कालस्य सीमा दुष्प्राप्या। कः कस्यापि विशेषबुद्ध्या कालं अतिक्रामितुं शक्नोति? न कश्चित् कालकृत्यं अतिक्रामति। ये विजित्यैकच्छत्रां पृथिवीं शासन्ति, तेऽपि कालसीमां न अतिक्रामन्ति, यथा समुद्राः स्वतीरं न अतिक्रामन्ति। येन्द्रियग्रामं जित्वा सर्वं जगत् विजयन्ति, तेऽपि कालं न जयन्ति; कालः तान् जयति। वैद्याः अपि आयुर्वेदज्ञाः, पुनर्वृत्तिकर्मणि स्थिताः, मृत्युम् न जयन्ति, कालः तु दुस्तरः। कश्चन संपदं, रूपं, गुणं, बलं, कुलं वा चिन्तयेत्, किन्तु कालः स्वशक्त्या अन्यद् एव सम्पादयति। ईश्वरः सुखदुःखयोः, अपेक्षितानपेक्षितयोः, सन्निपातवियोगयोः, भूतानां संयोजनं च वियोगं च करोति। एकस्मिन् दुःखमुपजायते, अन्यस्मिन् सुखम्; पश्य कालस्य विचित्रां गतिम्। यः युवा सः वृद्धः भवति, बलवान् दुर्बलः, श्रीमान् दरिद्रः—द्विज, कालस्य विचित्रा गतिरेवम्। न जातिः, न गुणः, न बलं, न कौशलम्, निपुणत्वाय पर्याप्तम्; कालः निवारयितुं न शक्यते। ये समृद्धाः, दातारः, गीतवाद्यपरिवृताः, ये च दरिद्राः, परान्नभोजिनः—कालः तेषु सममेव वर्तते। औषधानि रसायनानि यथाकालं प्रयुक्तानि न फलं ददाति; यथाकालं संगृहीतानि शीघ्रं सिद्धिं सुखं च ददाति। न कश्चित् अकाले म्रियते वा जायते वा, न च अकाले पूर्णबलः भवति, न च सुखदुःखं अकाले भवति—अकाले किञ्चिद् न भवति। कालेन शीतवातः वायति, कालेन मेघात् वर्षा पतति, कालेन तापनाशः, कालेन सर्वं सिद्धिम् आप्नोति। कालः सर्वस्य कारणम्; कालेन धान्यं सदा वर्धते, कालेन धान्यं नश्यति, कालेन भूतलोकः पुनर्जीवति। एवमेतद्—यः आत्मानं कालरूपेण यथावत् वेत्ति, कालात्मानं अतिक्रम्य, स तद् अतीतं पश्यति।