शृणु, भगवन्! द्वे अक्षरे अव्यये परं ब्रह्मानन्तं च स्मृतम्। तत्रैव विज्ञानमविद्ये च गुह्यस्थाने निहिते इति कथ्येते। अविद्या हि विनाशी, विज्ञानं तु अमृतं स्मृतम्। यः तयोः अधिपतिः स एव महेश्वरः। स एव एकं बहुधा जालवत् विभज्य, सर्वाणि भूतानि सृज्य, सर्वेषां परमेश्वरत्वेन स्वशक्त्या ईश्वरः अस्ति। सः स्वयम् प्रकाशमानः, सर्वदिक्—ऊर्ध्वं, अधः, तिर्यक्—प्रकाशयति; स्वभावरहितः स एव उत्तमः स्थितः। स्वरूपेण तथा नामरूपेण च, गुणेषु च भोक्त्र्भोग्ययोः, यः सर्वं विकुर्वाणः, सः विश्वं व्याप्नोति। तम् एव परं ब्रह्म, ब्रह्मणः कारणं, जगतः आदिम्, देवाः महर्षयः च जानन्ति, यः गुह्योपनिषदि निहितः। ये शिवं अनुभवेयम्, निराशिषम्, सत्-असच्छकारम्, कालविभागकर्तारम्, जानन्ति, ते देहम् उत्सृजन्ति। केचित् मोहात् प्रकृतिं परं मन्यन्ते, अन्ये तु कालम्; एष एव देवस्य महिमानं, येन जगत् प्रवर्तते। यः एतत् नित्यं आच्छादयति, यस्य आत्मा कालातीतः, यस्य क्रियया एतत् सञ्चरति, पंचभूतैः च विक्रियते। सः पुनः पुनः तां क्रियाम् कृत्वा, तस्य विरामे, योगेन तत्त्वेन आत्मस्वरूपेण एकत्वं प्राप्नोति। अष्टाभिः, त्रिभिः, द्वाभ्यां, एकेन च, पुनः कालगुणैः, आत्मगुणैः, सर्वं जगत् तेनैव प्रकाश्यते। गुणादिभिः, क्रियाः प्रकृत्यादिषु संयुज्यन्ते; तेषां अभावे, कृताः अपि विनश्यन्ति। क्रियायाम् क्षीणायाम्, अन्यया अनुक्रमेण सः तत्त्वतः प्रवर्तते; स एव आदिः, भोक्त्र्भोग्यसंयोगस्य कारणम्। सः त्रिकालातीतः, अकलः, सर्वज्ञः, त्रिगुणेश्वरः, साक्षात् ब्रह्म, परात्परः। तम् एव सृष्टिकर्तारम्, सत्-असच्च कारणम्, सर्वैः स्तुतम्, देवदेवम्, लोकसम्मानितम्, आत्मनि स्थितम्, वयं उपास्महे। यतः कालादिभिः जगत् विक्रियते, तस्मात् वयं भोक्तारम्, लोकधाम, पुण्यदं, पापहरं च उपास्महे। तम् एव देवम्, ईश्वराणाम् ईश्वरम्, महेश्वरम्, देवानाम् परम्, अधिपतिं, सर्वातीतम्, लोकपालानाम् अधिपतिं च वयं जानिमः। न तस्य कर्म अस्ति, न कारणम्; न च समः न च श्रेष्ठः कश्चन दृश्यते। तस्य पराशक्तयः अनेकाः, स्वाभाविकाः श्रुतिरेव वदति—ज्ञानं, बलं, क्रिया, येन एतत् विश्वं सृज्यते। न तस्य अधिपः, न च लिङ्गम्, न च नियन्ता; सः कारणानां कारणम्, तेषां अधिपः। न तस्य कर्ता, न जन्म, न च जन्महेतवः—मला, माया वा। स एव सर्वभूतेषु गुह्यः, सर्वत्र व्याप्य स्थितः; सः सर्वात्मा, धर्माध्यक्ष इति कथ्यते। सः सर्वभूताधारः, साक्षी, चैतन्यस्वरूपः, निर्गुणः; अनेकानाम् अक्रियाणां, अनेकानाम् नियमानां, एकः स्वामी। सः नित्यः नित्येषु, चेतनः चेतनेषु; एकः, निराशिषः अपि, अनेकेषां इच्छां ददाति। सांख्ययोगाभ्यां तं कारणं लोकनाथं ज्ञात्वा, तम् ईश्वरम् अवगम्य, आत्मा सर्वबन्धैः विमुच्यते। सः विश्वस्य स्रष्टा, विश्वज्ञः, स्वयम्भूः, कारणवित्, कालकर्ता, गुणयुक्तः, आद्यः, क्षेत्रज्ञेशः, गुणेशः, बन्धमोचकः। सः पूर्वं ब्रह्माणम् सृष्ट्वा, वेदान् स्वयम् उपदिशत्; तम् ईश्वरम्, स्वबुद्धिप्रसादेन ज्ञात्वा, अहम् अपि तम् अवाप्तवान्। संसारात् मोक्षमिच्छन्, फलरहितम्, निष्क्रियं, शान्तम्, निरदोषम्, निर्मलम् शिवम् आश्रये। सः अमृतस्य परम् सेतुर्वत्, दग्धवेदनिल इव; यदा जनाः व्योम चर्मणा आच्छादयितुम् इच्छन्ति, तदा शिवं अजानन्तः दुःखस्य अन्तम् प्राप्स्यन्ति। तपसः शक्त्या, देवस्य प्रसादेन, महर्षयः वर्णाश्रमातीतं, विशुद्धं, पापनाशकं ज्ञानम् अलभन्त। एष वेदान्तस्य परमार्थः, यः पुराकाले उपदिष्टः, ब्रह्मणः मुखात् मया प्राप्तः, स्वभाग्ययोगेन। एतत् परमं ज्ञानम् अशान्ताय न दातव्यम्, न दुष्पुत्राय, न चापात्रशिष्याय। यस्य भगवति पराभक्तिः, यथा भगवति तथा गुरौ, तस्यैव महात्मनः एषार्थः प्रकाशते। तस्मात्, शृणु संक्षेपतः—शिवः प्रकृत्यात्मनोः परः; सृष्ट्यां सर्वं करोति, प्रलये सर्वं पुनः संहरति। कालात् सर्वं जायते, कालात् एव सर्वं विनश्यति, हि भगवन्! किञ्चिदपि कालात् पृथक् न विद्यते। यदा विश्वम्, अनादिसंसारचक्रं, तस्मिन् एव स्थितम्, सृष्टिसंहारलक्षणैः, चक्रवत् प्रवर्तते। ब्रह्मा, हरिः, रुद्रः, अन्ये देवासुराः अपि, तेन निश्चितं स्थानं प्राप्य, स्वस्रोतांसं न अतिवर्तन्ते। सः भूतानि भूतानि भूतकालान्, वर्तमानान्, भविष्यतः विभाग्य, तानि जरयति; सः परमशक्तिमान्, स्वेच्छया कर्म कुर्वन्, अतीव भीषणः। कः अयम् कालः भगवतः? कस्य अधिपतिः? कः न तस्य वशे? एतत् ब्रूहि, महामते!