शिवपुराणम्

एवं सततं सत्यम् तपश्च आचरन् पुरुषः स्वान्तः परमात्मानं विविक्तं जीवात् पश्यति। स एवेश्वरः स्वशक्तिभिः सह ऐश्वर्यदेवीभिः जालं तनोति। तदा रुद्रः केवलः अस्ति, द्वितीयः नास्ति; स एव लोकसमूहं सृष्ट्वा, तान् पुनः संहरति, रक्षिता च भवति। सः सर्वत्र नेत्रवान्, सर्वत्राननवान्, तथा सर्वत्र बाहुवान्, सर्वत्र पादैः संयुतः, सर्वत्र स्थितः। एक एव महेश्वरः दिवं पृथिवीं च सृजति, स एव सर्वदेवतामूलं कारणं च। सः हिरण्यगर्भं देवेषु प्रथमं सृजति; रुद्रः सर्वेभ्यः श्रेष्ठ इति श्रुतिर्निर्दिशति। अहं तं पुरुषं परमं महान्तं, अमृतं, अव्ययम्, आदित्यवर्णं, तमः परं, ईश्वरं वेद्मि। अस्य परस्यात्मनः न किञ्चित् उच्चं न नीचम्, न किञ्चित् सूक्ष्मं न महत्; तेन एष विश्वं पूर्णम्। सः सर्वमुखः, सर्वशिराः, सर्वग्रीवः, सर्वभूतगुहाशयः, सर्वव्यापी शिवः सर्वत्र स्थितः। सर्वत्र हस्तपादवान्, सर्वत्र नेत्रशिरोमुखवान्, सर्वत्र कर्णवान्, सः सर्वं व्याप्य तिष्ठति। सः सर्वेन्द्रियधर्मरूपः सन्, सर्वेन्द्रियवर्जितः, ईश्वरः सर्वाधिपः, सर्वशरणः, सर्वमित्रः च। सः चक्षुषा विना पश्यति, श्रोत्रेण विना शृणोति, सः सर्वं वेत्ति, तं न कश्चन जानाति; तं परमं पुरुषं विदुः। सः सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरः, महतः महत्तरः, अक्षरः, जीवगुहायाम् अन्तःस्थितः महेश्वरः। यः दुःखात् विमुक्तः, सृष्टिकर्तुः प्रसादेन, तं निष्क्रियं, कर्मणां कारणं, परममाहात्म्ययुक्तं ईश्वरं पश्यति। अहं तं पुराणं, अजं, सर्वव्यापिनं, महान्तं वेद्मि, यस्य जन्मनः निवृत्तिं ब्रह्मविदः कथयन्ति। सः एकः सन्, स्वशक्तिसंयोगेन, एतान् त्रीन् लोकान् नानाविधं प्रकाशयति। सा या जगद्धात्र्यजया, सा शिवस्य परमाश्चर्यरूपिणी सृष्टिशक्तिः—अजा, रक्तश्वेतकृष्णा च, सा एव सर्वस्य जननी। अजः स्वमातरं सह रममाणः स्वस्वरूपेन स्थितः, अन्यः अपि अजः तां परित्यज्य, भक्तानां सुखं अन्वेषयन् तिष्ठति। द्वौ सुपर्णौ सयुजा सखायौ वृक्षे स्थितौ; तयोः एकः मधुरं पिप्पलं अश्नाति, अन्यः अनश्नन् केवलं पश्यति। अस्मिन्वृक्षे पुरुषः गूढः, मोहितः, शोकमाप्नोति; परं तु ईश्वरं कारणं पश्यन् सन्तुष्टः भवति। तदा तस्य महिमानं ज्ञात्वा दुःखात् विमुक्तः सुखं प्राप्नोति; वेदाः, यज्ञाः, ऋतवः, भूतं भविष्यच्च—सर्वं तदेव। एष एवेश्वरः अस्मिन् मायया विश्वं सृजति; माया प्रकृतिः, मायिनं महेश्वरं विद्धि। स्वैः एव अङ्गैः एतदखिलं विश्वं व्याप्नोति; सः सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरः, गर्भेऽपि स्थितः। शिवं सृजितारं, विश्वावरणं, ज्ञात्वा परमशान्तिं लभते। सः कालः, रक्षकः, नियन्ता, ईश्वरः; तं सर्वेश्वरं ज्ञात्वा मृत्युपाशात् विमुच्यते। सः सूक्ष्मः, घृतात् परतरः, सर्वभूतस्थितः; तम् अविद्यया गूढं विदित्वा सर्वपापैः विमुच्यते। सः एव परमेश्वरः, विश्वकर्ता, महेश्वरः; तम् हृदि संस्थितं ज्ञात्वा अमृतत्वं अश्नुते। यदा सर्वं न अह्नि न रात्रौ, न सत् न असत्, तदा केवलं शिवः एवास्ति, यस्मात् पुरातनं ज्ञानं उद्भवति। न कश्चन तम् उपरि, अधः, मध्ये वा वेद; न तस्य रूपं, यस्य नाम महत् कीर्तिम्। केचित् धीराः, अजातमित्येनं ज्ञात्वा, रक्षां वाञ्छन्तः, रुद्रस्य शुभां दक्षिणां दिशं उपसरण्ति। द्वे अक्षरे अव्यये परं ब्रह्म अनन्तं च उच्येते; तत्रैव ज्ञानमज्ञानं च गुह्ये निहिते। अविद्या नश्यति, विद्या अमृता इति श्रूयते; तयोः ईश्वरः अधिष्ठाता महेश्वरः एव। सः एकः सन्, जालवत् नानारूपं कृत्वा, सर्वं सृज्य, शक्त्या सर्वेभ्यः परं ऐश्वर्यम् अधितिष्ठति। सः स्वयमेव प्रकाशमानः, सर्वदिक्—ऊर्ध्वं, अधः, तिर्यक्—दीप्तिम् ददाति; सः निर्गुणः, उत्तमः, एक एव तिष्ठति। यः स्वभावं नाम च, गुणांश्च, भोक्तारं भोग्यं च, सर्वं परिवर्तयन्, विश्वं व्याप्नोति। देवाः महर्षयश्च तद्ब्रह्म, ब्रह्मणः कारणं, जगतः आदिम्, उपनिषदि गुह्ये निहितं, जानन्ति। ये शिवं अनुभवे ग्रहीतारं, निष्कामं, सत्तासत्त्वयोः कर्तारं, कालविभागस्य स्रष्टारं, विदित्वा शरीरं त्यजन्ति। केचित् मोहात् प्रकृतिं परां मन्यन्ते, अन्ये कालम्; एषैव देवस्य महिमा, येन विश्वं प्रवर्त्यते। येन इदं नित्यं आवृतं, यस्य स्वरूपं कालात् परम्, येन कर्म क्रियते, भूतैः सह परिवर्तते। सः पुनः पुनः तं कर्म कृत्वा, तस्मात् विरम्य, योगेन तत्त्वेन सह आत्मस्वरूपेण ऐक्यं प्राप्नोति।