शिवपुराणम्

भगवतः योगिनां नाथ, लिङ्गस्य प्रादुर्भावस्य लक्षणानि श्रोतुमिच्छामि इति निवेदिते, प्रियत्वात् परमं सत्यं वक्तुम् उद्यतः स भगवान् उवाच—“शृणु, पुरा महाकल्पान्ते, यदा जगत् प्रख्यातम् आसीत्, तदा द्वौ महात्मनौ, ब्रह्मा च विष्णुश्च, परस्परं स्पर्धाम् अगच्छताम्। तयोः अहंकार-नाशाय, परमेश्वरः अनन्त-स्तम्भरूपेण स्वस्वरूपम् अविर्भावयत्। तदा तस्य लिङ्गस्य चिह्नात्, स्वयं स्तम्भरूपधारी शिवः, सर्वभूतहितकाम्यया, निजं लिङ्गम् प्रकाशयामास। तस्मात् काले प्रभृति लोकेषु भगवतः लिङ्गं निराकारं परिगण्यते, साकारमपि रूपं शिवस्यैव प्रतिष्ठितम्। अन्येषां देवतानां केवलं रूपमेव प्रतिष्ठितम्, तत्तु तेषां स्वस्व-भोगदं मङ्गलप्रदं च। शिवस्य तु लिङ्गरूपं भोगमोक्षप्रदं च, मङ्गलप्रदं च परिगण्यते। कदाचित् योगिनां नाथ, विष्णुः शेषशय्यायां परमसम्पद्वान् स्वभृत्यपरिवृतः सुप्तः आसीत्। तत्रैव ब्रह्मा, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, संप्राप्तः, तं कमलनयनं शोभनशय्यायां स्थितम् अपृच्छत्—‘त्वं कः, पुरुषवत् अत्र शयितः, मां गर्वेण पश्यसि? उत्थेहि वत्स, पश्य मामागतं स्वामिनं गुरुम्।’ ‘यो गुरुम् ईश्वरं चागतम् अवज्ञया पश्यति, स द्रोही मूढश्च; तस्य प्रायश्चित्तं विधानम् अस्ति।’ इति वचनं श्रुत्वा विष्णुः कोपितोऽपि बहिः शान्तिम् आचरन्—‘शान्तिः ते, स्वागतं वत्स, उपविश, एषा पीठिका त्वदीया’ इत्युक्त्वा प्रत्युवाच। ततः ब्रह्मा विष्णुम् अपृच्छत्—‘किं ते मुखं क्रूरं, दृष्टिः व्यत्यस्ता, व्याघ्रस्येव, विष्णो? महान् गर्वः त्वयि कालेन प्रेरितः जातः।’ पुनः स उवाच—‘अहं जगतः पितामहः, त्वं च रक्षकः, इदं जगत् मयि स्थितम्; तथापि त्वं मनुष्येषु चौरवत् आचरसि। कमलनाभात् जातः त्वं मम पुत्रः, व्यर्थं भाषसे।’ एवं तयोः मोहावृतयोः, जयपराजयमपि न जानतोः, विवादः अभवत्—‘अहमेव परः, न त्वम्; अहमेव ईश्वरः, न त्वम्।’ परस्परं हन्तुम् उद्युक्तौ, युद्धाय सज्जौ अभवताम्। तौ चिरंजीवी वीरौ, ब्रह्मा हंसारूढः, विष्णुः गरुडारूढः, परस्परं युद्धम् अकुरुताम्; तयोः अनुयायिनः अपि परस्परं संग्रामम् अकुर्वन्। तदा सर्वे देवगणाः विमानैः समागत्य, तदद्भुतयुद्धदर्शनकाङ्क्षिणः आसन्। पुष्पवर्षं कुर्वन्तः, गगने स्वच्छन्दं पश्यन्तः, तत्र गरुडारूढः विष्णुः ब्रह्मणः उरसि क्रुद्धः अभवत्। तदा कोपितः ब्रह्मा विष्णोः उरसि अनन्तान् शरान् विविधान् घोरास्त्राणि च प्राहिणोत्। तयोः युद्धे अग्निसमप्रभाणि अस्त्राणि शरांश्च सृजतः, तद् दृश्यं वस्तुतः विस्मयजनकम् आसीत्। तद् दृष्ट्वा देवसंघाः अतिव्यथिताः अभवन्; विष्णुः कोपात् दीर्घश्वासं कुर्वन्, बुद्धिमान् महेश्वरास्त्रं ब्रह्म्णि संप्रयोजयामास। ब्रह्मा अपि महाक्रोधेन समग्रं विश्वं कम्पयन्, पाशुपतास्त्रं विष्णोः उरसि सन्दधौ। तत् अस्त्रं दिवि उदितम्, दशसहस्रसूर्यसमप्रभम् आसीत्। सहस्रवदनं, भीमं, वातवेगसमं, तदस्त्रं ब्रह्मविष्ण्वोः उभयोः भीषणम् आसीत्। एवं तयोः युद्धे परस्परविनाशकारी संग्रामः अभवत्। तदा सर्वे देवगणाः भयाकुलाः, ‘ऋषयः, एषा राजन्यकलहवत् स्थितिः’ इति परस्परं वदन्तः, चिन्तिताः अभवन्। यतः सृष्टिस्थितिसंहारतिरोभावनुग्रहाः यस्य प्रसादात् संभवन्ति, तस्मै ब्रह्मणे त्रिशूलधारिणे च वयं शरणम् गच्छामः। तयोः अनुग्रहेण विना, अत्र कश्चन, यदृच्छया अपि, तृणस्य अपि नाशं कर्तुं न शक्नोति। एवं भयभीताः देवाः शिवस्य धाम प्रति प्रस्थिताः, कैलासशिखरं यत्र चन्द्रशेखरः स्थितः, तत्र गताः। तं दृष्ट्वा, समुत्साहिताः अमराः परमं धाम समुपेत्य, ओंकाररूपेण प्रणम्य, तद् मन्दिरं प्रविश्य, मध्ये मण्डपस्य मणिमयपीठे, उमया सह विराजमानं देवदेवं ददृशुः। सः प्रभुः, एकेन पादेन अपरं पादं स्थित्वा, हस्ताभ्यां पूजार्हमुद्रां कृत्वा, सर्वतो निजगणैः परिवृतः, सर्वलक्षणैः शोभितः, भक्त्युत्सिक्ताभिः स्त्रीभिः पद्मपत्रचामरैः सेव्यमानः, वेदैः निरन्तरं स्तूयमानः, सर्वानुग्रहकारी ईश्वरः आसीत्। एवं प्रभुं दृष्ट्वा, देवाः तुष्टिसलिलपूरितलोचनाः, दूरात् प्रणम्य, महाजनसमूहैः साष्टाङ्गं नमस्कृतम्। तान् दृष्ट्वा प्रभुः निजगणैः सह समीपम् आहूय, तान् प्रमुदितान् कृत्वा, सुररत्नः गूढार्थमधुरवचनं प्रोवाच। ‘वत्साः, कुशलं वः? जगत् देववंशश्च मम शासनं पालयति किम्? स्वस्वकर्मसु स्थिता वा न वा?’ इति पप्रच्छ। ‘ब्रह्मविष्ण्वोः युद्धं मया पूर्वमेव ज्ञातम्, देवाः; भवतां पुनः पुनः व्याकुलवचनैः तद् सुस्पष्टम् अभवत्।’ एवं सौम्यस्मितेन, बालस्य मधुरवाक्यैः, प्रभुः मातरं तुष्ट्वा, ततः देवसभां प्रति जगाम। तत्र हरिब्रह्मणोः युद्धस्थले गन्तुम्, प्रभुः शतम् गणपतीन् सभायाम् एवाज्ञापयत्। ततः परमेश्वरस्य निर्गमाय नानावाद्यघोषः अभवत्; गणनायकाः विविधयानाभरणैः भूषिताः, सज्जीक्रियन्त। भगवान् भद्राम्बिकापतिः, ओंकाररूपेण आद्यन्तयुक्तं पञ्चवृत्तिप्रयुक्तं रथम् आरुह्य, सर्वे देवाः, पुत्रैः गणैः सह, इन्द्रादयः अपि, तं पृष्ठतः अन्वयुः।