शिवपुराणम्

देहैः आच्छादितः पृथक्कृतश्च सः, यथा गगने चलच्छन्नैः मेघसमूहैः संवृतः शशाङ्कमण्डलम् दृश्यते, एवं परः आत्मा दृश्यते। अस्मिन्संसारे, आत्मनः क्रिया नानात्वेन दृश्यते, यथा शतरञ्जकपाटे विविधेषु स्थानेषु पाशकस्य गमनं दृश्यते। न कोऽपि कस्यचित् स्वामी, न च कोऽपि कस्यचित् स्वजनः; पत्न्याः, पुत्रस्य, बान्धवानां च मिलनं केवलं यदृच्छया सम्पद्यते। यथा महोदधौ काष्ठद्वयं यदृच्छया संमिल्य, मिलित्वा पुनः पृथग्भवति, एवं भूतानां संयोगोऽपि तादृशः। कश्चित् तदेव शरीरं पश्यति, शरीरं तु न पश्यति; अपरः तौ उभौ पश्यति, तौ तु तम् न पश्यतः। ब्रह्मादिभ्यः स्थावरान्तान् सर्वान् पशून् इति विद्वांसः प्राहुः; एषा दृष्टान्तः सर्वभूतेषु प्रवर्तते। बन्धनैः बद्धः, सुखदुःखानुभावनः, जीवः 'पशु' इति कथ्यते, यः भगवतः क्रीडायाः साधनं भवति—इति मनीषिणः। अयं मूढः प्राणी, स्वसुखदुःखयोः अस्वतन्त्रः, भगवतः इच्छया स्वर्गे वा नरके वा विचरति। एवं वायोः वचांसि श्रुत्वा, मुनयः प्रमुदितचित्ताः तं शैवशास्त्रविशारदं वायुम् प्रणम्य ऊचुः—"एषः 'पशु:' इति, तु यत् बन्धनं तस्य, तयोः कः पृथक् स्वामी अस्ति? सः कः?" तदा वायुः प्रत्युवाच—"अस्ति कश्चित् अनन्तगुणनिधिः प्रभुः, जगतः कर्ता, यः पशून् बन्धनात् मोचयति। तस्य विना, कुतः इयं सृष्टिः? पशु-बन्धनयोः च चेतनाभावात्। यत् किंचिद् जडं, प्रकृत्याद्यन्तं परमाणुपर्यन्तं, तदपि प्राज्ञेन कारणेन प्रेरितं प्रवर्तते।" "विश्वं कार्यम्, कर्त्रन्याय्यं, संयुतं च; अतः कर्तृत्वं प्रभोः, न पशोः, न बन्धनस्य। पशोः क्रिया अपि प्रभोः प्रेरणया एव, यथा अन्धस्य गमनं अन्यस्य नेतृत्वेन। यदा आत्मानं प्रेरकात् पृथक् वेत्ति, तदा तेन अनुग्रहीतः अमृतत्वाय योग्यः भवति। सत्यम्, पशोः, बन्धनस्य, प्रभोः च परं पदम् अस्ति; एतद् ज्ञात्वा ब्रह्मवित् पुनर्जन्मविनिर्मुक्तः भवति।" "इदं द्वयं—क्षरम् अक्षरं च, व्यक्तम् अव्यक्तं च—उभयं संयुक्तम्; प्रभुः विश्वमोचको धारयति। भोक्त्र्भोग्यप्रेरकाख्यानि त्रयम् अवगन्तव्यम्; एतत् परं न किञ्चन ज्ञेयं विद्यया। यथा तैलं तिलेषु, घृतं दध्नि, आपः स्रोतेः, अग्निः दारुषु गूढः, तथैव सत्यम्।" "एवं सत्यम् तपसा च सततं युक्तः, महात्मानम् आत्मनि पश्यति, जीवात् पृथगात्मानम्। स एव प्रभुः स्वशक्तिभिः ऐश्वर्यशक्तिसहितः जालं तन्ति। तदा रुद्रः एवास्ति, न द्वितीयः; जगतां सृष्ट्वा, सः रक्षकः, पुनः संहरति। सः सर्वत्र नेत्रयुक्तः, सर्वत्र मुखयुक्तः, सर्वत्र भुजयुतः, सर्वत्र पादयुक्तश्च स्थितः।" "एक एव महेश्वरः, स्वर्गपृथिव्यौ सृजति, सः सर्वदेवानां मूलं च कारणं। सः हिरण्यगर्भं, देवानां प्रथमं, सृजति; रुद्रः सर्वेभ्यः परः—इति श्रुतिर्वदति। अहं तं पुरुषं वेद, परं, महान्तं, अमृतं, अचलम्, सूर्यसङ्काशम्, तमोऽतीतम्, ईश्वररूपे स्थितम्। न किञ्चिद् अस्मात् परम् अस्ति, न चापरम्; नान्यत् लघुतरं, न च गुरुतरम्; तेन इदं विश्वं पूर्णम्।" "सः ईश्वरः सर्ववदनशिरोग्रीवः, सर्वभूतगुहाशयः, सर्वत्र व्याप्य स्थितः—तस्मात् शिवः सर्वत्र। सर्वत्र हस्तपादवान्, सर्वत्र नेत्रशिरोमुखवान्, सर्वत्र कर्णवान् जगति स्थितः, सर्वं व्याप्य।" "सः सर्वेन्द्रियगुणाभासः, सर्वेन्द्रियविवर्जितः, प्रभुः, सर्वाधिपः, सर्वशरणः, सखा च। चक्षुषा विना पश्यति, श्रोत्रेण विना शृणोति, सर्वं जानाति, तं तु न कश्चन वेत्ति—तम् पुरुषं परमं विदुः।" "सः अणोः अणुतमः, महतः महत्तरः, अव्ययः, हृदयगुहाशयः, महेश्वरः। दुःखरहितः, सृष्टिकर्तुः प्रसादात्, तं प्रभुं पश्यति—निष्क्रियं, सर्वकर्मकारणं, परममाहात्म्ययुक्तम्। अहम् एतम् अजं, पुराणं, सर्वव्यापिनम्, महान्तम् वेद, यस्य जन्मनः क्षयम् ब्रह्मविदः कथयन्ति।" "एकः सन्, शक्तिसंयोगात्, एतानि त्रिणि लोकानि नानारूपेण सृजति। सा, या जगद्धात्री अजाऽस्ति, सा एव शिवस्य परमा, अद्भुता, सृष्टिशक्ति—अजा, रक्तशुक्लकृष्णा, सा एव सर्वस्य जननी।" "अजः सा मातरं सहास्ते, स्वस्वरूपं भुङ्क्ते; अन्यः, अप्यजः, तां त्यक्त्वा, भक्तानां भोगाय प्रवर्तते। द्वौ सुपर्णौ सयुजौ सखायौ, समाने वृक्षे निष्णे, तत्रैकः मधु पिपीलिकः भुङ्क्ते, अन्यः तु न अश्नन् केवलं पश्यति।" "अस्मिन् वृक्षे, जीवः अन्तः प्रविष्टः दुःखितः भवति; यदा तु सः अन्यं ईश्वरं परमकारणं पश्यति, तदा तृप्तिम् आप्नोति।