शिवपुराणम्

सर्वत्र तत्र च सर्वत्र च सः अनन्तः स्थितः सर्वं व्याप्य तिष्ठति, तथापि सः कस्यापि स्पष्टः न दृश्यते। न नेत्रैः न अन्यैः इन्द्रियैः सः गृह्यते। न सः स्त्री, न पुरुषः, न नपुंसकः; न उपरि, न पार्श्वे, न अधः, न कुतःचित् सः अस्ति। सः शरीररहितः सन् शरीरेषु स्थितः, चराचरयोः मध्ये अपि तिष्ठन्, अव्ययः; विवेकिनः तं आत्मानं अन्तःचिन्तनया सदा पश्यन्ति। किं बहु वदामः? आत्मा शरीरात् भिन्नः; यः एषां भेदं न पश्यति, तस्य दृष्टिः मिथ्या। यः आत्मनः इदं शरीरं इत्युच्यते, तद् अशुद्धम्, अशक्तम्, दुःखप्रदं, अनित्यं च; न तद् आत्मा। दुःखबीजसंयोगात् आत्मा स्वकर्मानुसारं सुखी दुःखी मोहितः च भवति। यथा क्षेत्रं जलसिञ्चनात् अंकुरं जनयति, तथा कर्म अविद्यया सिक्तं शरीरं उत्पादयति। अत्यन्तसुखस्थानानि, अन्तिममृत्यवः, आगामि-गतानि च, तस्य शरीराणि सहस्रशः सन्ति। आगमनं गमनं च, शरीराणि जीर्णानि सन्ति, embodied आत्मा स्थिरं स्थानं न प्राप्नोति। शरीरैः आवृतः, विभक्तः च, सः चन्द्रमण्डलवत् गगने, चलच्छद्ममेखलाभिः आच्छन्नः इव दृश्यते। अत्र आत्मनः क्रिया बहुशरीरभेदात् विविधा दृश्यते, यथा शतरञ्ज्याः कुटीके, पाशकस्य गमनं दृश्यते। न कस्यापि अन्यस्य स्वामित्वम्, न अन्यः अन्यस्य स्वामी; पत्न्यः, पुत्राः, बान्धवाः च, मिलनं केवलं संयोगः। यथा समुद्रे काष्ठद्वयं मिलित्वा पुनः वियुक्तम्, तथा प्राणिनां संगमः। एकः शरीरं पश्यति, शरीरं तु न पश्यति; अन्यः उभयं पश्यति, तौ तं न पश्यतः। ब्रह्माद्यः स्थावरान्ताः सर्वे पशवः इत्युच्यन्ते; सर्वप्राणिनां दृष्टान्तः एषः। बन्धनैः बद्धः, सुखदुःखानुभवः, प्राणी 'पशुः' इति कथ्यते, भगवतो लीलायाः साधनम् इति विवेकिनः वदन्ति। अज्ञानात्, स्वसुखदुःखयोः अशक्तः जीवः भगवतो इच्छया स्वर्गं वा नरकं वा गच्छति। एते वायोः वचनानि श्रुत्वा, ऋषयः हर्षितचित्ताः, तं वायुम्, शैवशास्त्रविदं, प्रणम्य, उचुः— "यः 'पशुः' इति उच्यते, यः 'पाशः' इति उच्यते, तयोः स्वामी कोऽस्ति? सः कः?" तदनन्तरं वायुः उवाच— "सन्ति एकः अनन्तगुणनिधिः, भगवन्, जगत्कर्ता, यः पशून् पाशात् विमोचयति। तस्य विना, कथं विश्वसृष्टिः सम्भवेत्? पशुः पाशः च जडौ, अज्ञौ। यत् किमपि जडम्, मूलप्रकृत्याद्यणुपर्यन्तम्, तद् केवलम् बुद्धिमता कारणेन प्रेरितम् कर्म करोति। जगत् कार्यम्, कर्ता आश्रितम्, संयुतम्; अतः कर्तृत्वम् भगवतः, न पशोः न पाशस्य। पशोः कर्म अपि भगवतः प्रेरणया भवति, यथा अन्धस्य गमनम् अन्यस्य अनुग्रहात्। यदा आत्मा प्रेरकात् भिन्नः इति ज्ञायते, तदा तेन अनुगृहीतः, अमृतत्वाय योग्यः भवति। पशोः पाशस्य च भगवतः च परमं पदम् अस्ति; तत् ज्ञात्वा ब्रह्मविद् पुनर्जन्मात् मुच्यते। एषां द्वयोः—नश्वरस्य च अक्षरस्य, व्यक्तस्य च अव्यक्तस्य—संयोगः अस्ति; भगवन्, जगद्विमोचयिता, सर्वं धारयति। भोक्ता, भोक्तव्यं, प्रेरकः—एते त्रयः ज्ञेयाः; एतेषाम् अतीतः किमपि न ज्ञेयम्। यथा तिलेषु तैलम्, दध्नि घृतम्, प्रवाहे जलम्, काष्ठे अग्निः, तथा यः सत्यम् तपः च साधयन्, आत्मानं महात्मानं अन्तरात्मानं पश्यति, जीवात् भिन्नम्। स एव भगवन्, स्वशक्तिभिः, ऐश्वर्यदेवीभिः सह, जालं तन्ति। ततः रुद्रः एव अस्ति, द्वितीयः नास्ति; सृष्ट्वा लोकसमूहं, रक्षिता, पुनः तान् संहरति। सर्वत्र नेत्रैः, सर्वत्र मुखैः, सर्वत्र बाहुभिः, सर्वत्र पादैः, सः अस्ति। एकः महेश्वरः, दिवि पृथिव्याम्, सर्वदेवानां उत्पत्तिकारणम्। हिरण्यगर्भं देवेषु प्रथमं जनयति; रुद्रः सर्वेभ्यः श्रेष्ठः इति श्रुतिः वदति। अहम् एतं परमं पुरुषं, महान्तम्, अमृतम्, अचलम्, सूर्यवर्णम्, तमःपरम्, भगवद्रूपे स्थितम्, वेद। एतस्मात् परमात्मनः न उच्चः न नीचः, न लघुः न महत्; तेन इदं विश्वं पूर्णम्। सर्वमुखः, सर्वशीर्षः, सर्वग्रीवः, सर्वभूतगुहाशयः, सर्वं व्याप्य स्थितः; अतः शिवः सर्वत्र अस्ति। सः सर्वत्र हस्तपादैः, सर्वत्र नेत्रशीर्षमुखैः, सर्वत्र श्रोत्रैः, जगति स्थितः, सर्वं आवृत्य तिष्ठति।