शिवपुराणम्

सत्त्वगुणेनोर्ध्वगमनं कथ्यते, तमोगुणेन तु अधोगमनं, यद् गमनं मध्ये तिष्ठति तत् राजसं ज्ञेयम्। पञ्च सूक्ष्मभूतानि, पञ्च स्थूलभूतानि, पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि इति एते सम्यक् परिगण्यन्ते। चत्वारः—प्रधानं, बुद्धिः, अहंकारः, मनश्च—एवं संक्षेपेण अव्यक्तस्य विकाराः उच्यन्ते। कारणावस्थायां तु अव्यक्तं कथ्यते, कार्यावस्थायां व्यक्तं, घटदेहादिवत्। यथा घटादिकं कार्यं कदाचित् मृदादेः सर्वथा भिन्नं न भवति, एवं देहादिकं व्यक्तं अव्यक्तात् सर्वथा पृथक् न भवति। अतः केवलं अव्यक्तमेव एकं कारणम्; करणानि च देहश्च तस्याधाराः, तेन भोक्तव्यं, न अन्यत् किञ्चन। यः ‘आत्मा’ इति शब्देन निर्दिश्यते, तस्य बुद्धीन्द्रियदेहात् पृथक् किं वस्तुतत्त्वं स्यात्? ननु, सर्वव्यापिनः आत्मनः बुद्ध्यादिभ्यः कश्चित् भेदः स्यात्, किन्तु स कारणं अत्यन्तं दुष्प्राप्यं। बुद्ध्यादिषु आत्मनोऽभेदं न पश्यन्ति पण्डिताः, यतः स्मृति-ज्ञानादयः अनिश्चिताः, देहाभिमानपर्यन्ताः च। अतः यः सर्वस्मृत्यनुभूतवस्तूनां साक्षी, सर्वज्ञेयक्षेत्रभूतः, स एव ‘अन्तर्यामि’ इति वेदवेदान्तयोः कथ्यते। स सर्वत्र तिष्ठन् सर्वं व्याप्य नित्यः, तथापि स कश्चन कदापि स्पष्टं न पश्यति। स नेत्रेण न गृह्यते, नान्यैः इन्द्रियैः। न स स्त्री, न पुरुषः, न नपुंसकः; न स ऊर्ध्वं, न तिर्यग्, न अधः, न कुतश्चन। शरीररहितः सन् शरीरस्थः, चराचरात्मा, अव्ययः—एवं सन्तं आत्मानं विवेकिनः अन्तः चिंतनया सदा पश्यन्ति। किमर्थं विस्तरेण वदामः? पुरुषः देहात् पृथक् इति; यः एतद् न पश्यति, स मिथ्यादृष्टिः। यः पुरुषस्य इयं देहः इति कथ्यते, स असौ अशुचिः, अशक्तः, दुःखमयः, अनित्यः, न आत्मा। दैन्यबीजसंयुक्तः पुरुषः स्वकर्मानुसारं सुखी, दुःखी, मोहितो वा भवति। यथा क्षेत्रं जलसिक्तं अंकुरं जनयति, एवं अज्ञानसिक्तं कर्म देहं जनयति। परमानन्दनिलयानि, मृत्यवः च अन्त्याः—यावत् आगतानि, गतानि च—तस्य देहानि सहस्रशः। आगमनगमनाभ्यां, देहेषु जीर्णेषु, देही कुतःचित् स्थिरं स्थानं न प्राप्नोति। देहैः आवृतः, पृथक् कृतः, स चन्द्रमण्डलवत् आकाशे मेघपुञ्जैः आच्छादितः दृश्यते। अत्र आत्मनः विविधं कर्म अनेकदेहभेदात् दृश्यते, यथा शतरञ्जकुटिलायां पुटिकायाः गमनं दृश्यते। कोऽपि अन्यस्य न स्वामी, न कश्चन अन्यस्य; एष स्त्रीपुत्रबान्धवैः सह संगमः केवलं यदृच्छया। यथा महोदधौ काष्ठद्वयं मिलित्वा, पुनः पृथक् भवेत्, एवं भूतसमागमः। कश्चित् तं देहं पश्यति, स देहः न पश्यति; अन्यः तौ अपि पश्यति, तौ तं न पश्यतः। ब्रह्माद्याचलान्ताः सर्वे पशवः इति कथ्यन्ते, एषा दृष्टान्तः सर्वभूतानां। पाशैः बद्धः, सुखदुःखानुभावनः, जीवः ‘पशुः’ इति कथ्यते, ईश्वरक्रीडोपकरणत्वात्, इति विद्वांसः। अयं अज्ञः जीवः, स्वसुखदुःखयोः अस्वतन्त्रः, ईश्वरस्य इच्छया स्वर्गं वा नरकं वा गच्छति। एवं वातुवचनानि श्रुत्वा, मुनयः हृष्टचित्ताः, तं शैवमतविशारदं वायुम् प्रणम्य ऊचुः—“यः ‘पशुः’ इति कथ्यते, यश्च ‘पाशः’—एतयोः भिन्नः स्वामी कः? कः सः?” अस्ति कश्चित् अनन्तगुणनिलयः, ईश्वरः, जगत्कर्ता, यः पशून् पाशेभ्यः मोचयति। तस्य विना, कथं इयं सृष्टिः स्यात्? पशुपाशौ जडौ मूढौ च। यत् किञ्चित् जडं, प्रधानाद्यणुपर्यन्तं, तत् केवलं प्राज्ञेन हेतुना प्रेरितं प्रवर्तते। जगत् कार्यत्वात् कर्तृनिष्ठं, संघातात्मकं च; अतः कर्तृत्वं ईश्वरस्य, न पशुपाशयोः। पशूनां क्रिया अपि तस्यैव प्रेरणया, यथा अन्धस्य गमनं अन्येन प्रेरितम्। यदा आत्मानं प्रेरकात् पृथक् वेत्ति, तदा तेन प्रसादेन अमृतत्वाय अर्हति। सत्यं, पशुपाशेश्वराणां परमं पदं विद्यते; एतद् वेत्ति यः ब्रह्मविद्, स पुनर्जन्मात् विमुक्तः। एतद् द्वयं—क्षराक्षरं, व्यक्ताव्यक्तं—युगपत् संयुक्तं; ईश्वरः जगन्मोचकः सर्वं धारयति। भोक्ता, भोग्यं, प्रेरयिता इति त्रयं विज्ञेयम्; एतत् विन्दन् अन्यत् किञ्चिदपि ज्ञातव्यं नास्ति। यथा तिलेषु तैलं, दध्नि घृतं, निर्झरासु आपः, दारुषु वह्निः स्थितः—एवं सः।