कर्म नाम पुण्यपापात्मकं सुखदुःखफलप्रदं, अनादित्वान्मूलं, अज्ञाननिष्ठं, मलक्षयसमाप्ति च कथ्यते। अस्य कर्मणः क्षयाय अनुभव एव कारणं, अनुभवक्षेत्रं चाव्यक्तं प्राहुः। शरीरं बहिर्गोचरेन्द्रियैः, अन्तःकरणैश्च अनुभवस्य साधनं भवति। मलविशेषसंपन्नानां अन्तःकरणविशुद्ध्या विशेषानुग्रहेण मलनाशः सम्पद्यते। यदा आत्मनो मलः विनश्यति, तदा सः शिवतुल्यः भवति। एवं किल, कलादिपञ्चतत्त्वानां कर्म किम्, तद्विशेषश्च कथं? कः भोक्ता, कः पुरुष इति आत्मनिर्देशः? तदव्यक्तस्य स्वरूपं किम्, कस्य रूपेण अनुभवति, अनुभवस्य आश्रयः कः, शरीरं किमित्यपि पृष्टम्। ज्ञानं दिशां कर्मणश्च प्रकाशकं, कालः सङ्गस्यारम्भकः, तत्र काल एव परिसंख्याता, क्रमः नियामकः। अव्यक्तं त्रिगुणात्मकं सर्वकारणं, सर्वोत्पत्तिलयनिदानं, प्रधानं प्रकृतिरिति तत्त्वविद्भिः कथ्यते। कलात् स्फुटं व्यक्तं जायते, यद्यप्यव्यक्तलक्षणं तदस्ति; तत्र सुखदुःखमोहात्मिका त्रिविधा अनुभूतिः गुणिनां भवति। सत्त्वं रजस्तमः प्रकृतेः गुणाः, सूक्ष्मरूपेण तत्र सन्ति, तिलेषु तैलवत्। सुखं सुखहेतुः सत्त्विकः, विपरीतं राजसः, जडता मोहो वा तामसः। ऊर्ध्वगमनं सत्त्विकं, अधोगमनं तामसिकं, मध्ये स्थितं राजसिकमित्याहुः। पञ्च सूक्ष्मभूतानि, पञ्च स्थूलभूतानि, पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च संक्षेपतः निर्दिष्टानि। प्रधानं बुद्धिः अहंकारः मनश्चेति चत्वारः, तदव्यक्तस्य विकाराः। कारणावस्थायां तदव्यक्तमित्युच्यते, कार्यावस्थायां व्यक्तमिव घटादिवत्। यथा घटादिकं मृदादेः न पूर्णतः भिन्नं, तथा शरीरादि व्यक्तं न पूर्णतः अव्यक्तात् भिन्नम्। एवमतोऽव्यक्तमेवैकं कारणं, तस्य साधनं शरीरमुपकरणानि च, तदनुभवस्य विषयः, नान्यत् किञ्चित्। यत् 'आत्मा' शब्देन निर्दिश्यते, तस्य बुद्धीन्द्रियशरीरात् पृथग्भावः कः? वस्तुतस्तु सर्वव्यापिनः आत्मनः, बुद्ध्यादिभ्यः किञ्चित् भेदः स्यात्, तस्य हेतुः तु सुदुष्प्राप्यः। ज्ञानी बुद्धीन्द्रियशरीराणां आत्मत्वं न स्वीकुर्वन्ति, स्मृतिज्ञानादिधर्माणां अनिश्चितत्वात्, तद्बुद्ध्यधिष्ठानपर्यन्तत्वाच्च। अतः सर्वस्मृत्यनुभूतवस्तूनां साक्षिणं, सर्वविज्ञेयक्षेत्रं, 'अन्तर्यामि' वेदवेदान्तयोः कथ्यते। स सर्वत्र तत्र च व्याप्य स्थितः, नित्यः, तथापि न कश्चन तं स्पष्टं पश्यति। न चक्षुषा, नान्येनापि करणेन सः गृह्यते। न सः स्त्री, न पुरुषः, नापि नपुंसकः; नोपरि, न तिर्यग्, नाधः, न कुतश्चन। शरीररहितः, शरीरस्थोऽपि, चलोऽचलश्च, अविनाशी; ज्ञानी आत्मावलोकनेन तं सदा पश्यति। किमधिकं वदामः? पुरुषः शरीरात् पृथगस्ति; यः तद्भेदं न पश्यति, स मिथ्यादृष्टिः। एतत् पुरुषस्य शरीरं मलिनं, अशक्तं, दुःखमयं, अनित्यं, नात्मा। दुःखबीजसंयुक्तः पुरुषः स्वकर्मानुसारं सुखी, दुःखी, मोहितो वा भवति। यथा क्षेत्रं जलसिक्तं अंकुरं जनयति, तथैव अज्ञानसिक्तं कर्म शरीरे उत्पत्तिं ददाति। परमानन्दनिलयाः, अन्त्यकृत्यनिधनानि, भविष्यन्ति गतानि च, तस्य सहस्रशः शरीराणि। आगत्य गत्वा, शरीरक्षये, देही कुत्रापि न स्थिरं वासं लभते। शरीरैः आवृतः, पृथक्कृतश्च, स चन्द्रमण्डलमिव मेघपटलैः छन्नं दृश्यते। इह बहुशरीरभेदात् आत्मनः क्रिया नानाविधा दृश्यते, यथा व्यूहप्रदेशे चित्रपटस्य गमनं दृश्यते। न कश्चिदन्यस्य स्वामी, न कश्चिन्नान्यस्य; भार्यापुत्रबान्धवसमागमः केवलं योगात्। यथा समुद्रे काष्ठयुग्मस्य सङ्गमः, तदनन्तरं वियोगः, तथा प्राणिनां सङ्गमः। एकः शरीरं पश्यति, शरीरं तु न पश्यति; अन्यः तौ अपि पश्यति, तौ तु तम् न पश्यतः। ब्रह्माद्यचलान्ताः सर्वे पशवः इति कथ्यन्ते; एषा दृष्टान्तः सर्वभूतानां। पाशबद्धः सुखदुःखानुभवः प्राणी 'पशुः' इति, ईश्वरलीलोपकरणं स विज्ञैः उच्यते। अयं मूढः प्राणी, स्वसुखदुःखयोरशक्तः, ईश्वरस्य इच्छया स्वर्गं वा नरकं वा गच्छति। एवं वातुवचनं श्रुत्वा, मुनयः हृष्टचित्ताः, तं शैवशास्त्रविशारदं वायुम् प्रणम्य ऊचुः— "एषः पशुः, एषः पाशः इति उक्तं; तयोः भिन्नः स्वामी कः? कः सः?