शिवपुराणम्

संसारे प्राकृतिः क्षरा इति प्रसिद्धा, आत्मा तु अक्षरः कथ्यते। एतयोः उभयोः प्रेरकः परमेश्वरः शिवः परमोत्तमः इति निर्दिष्टः। किं तु, किम् एषा प्राकृतिः? कः आत्मा? केन सम्बन्धेन एतयोः संबन्धः? कः प्रेरयिता परमेश्वरः इति प्रश्नः उपस्थाप्यते। मायैव प्राकृतिः अभिधीयते, आत्मा तु मायया आच्छादितः। तयोः सम्बन्धः आदिकर्मणा अस्ति, शिवः तु प्रेरकः परमेश्वरः। किं एषा मायाः, या समता इति कथ्यते? का तस्य स्वरूपम्? कथम् आत्मा मायया आच्छाद्यते? कः तस्य मूलम्? कुत्र तस्य उत्पत्तिः? किम् शिवत्वम्? कुतः शिवः इति पुनः प्रश्नः। माया महेश्वरस्य शक्तिः इति प्रतिपाद्यते। मायया आच्छादितः आत्मा चैतन्यस्वरूपः। मलः—स्वाभाविकः अशुद्धिः—चैतन्यं आच्छादयति; शुद्धिः तु सहजं शिवत्वम्। किमर्थम् माया सर्वव्यापिनं आच्छादयति? कोऽर्थः तस्य आच्छादनस्य? केन उपायेन तद्व्यावृत्तिः? तस्य उत्तरम्—सर्वव्यापिनि अपि तिरोभावः अस्ति, यतः कर्म एव कारणम् अनुभवस्य, कलाद्युत्पन्नं, अशुद्धिनाशे समाप्तम्। कलादि किम्? कर्म किम्? कथं तस्य आरम्भः, समाप्तिः? किम् तस्य फलम्, आधारः? कस्य अनुभवेन किम् उपभुज्यते? कः उपभोगस्य उपायः? कः अशुद्धिनाशस्य कारणम्? कः अशुद्धिनाशितस्य स्वरूपम्? कलाः, ज्ञानम्, रागः, कालः, नियतिः—एताः कलाद्यः कथ्यन्ते; अनुभवकर्ता पुरुषः। कर्म पुण्यपापरूपम्, सुखदुःखफलदायकम्; अनादि, अशुद्धिक्षये समाप्तम्, अज्ञानाधारितम्। अनुभवः कर्मनाशाय; अव्यक्तं क्षेत्रम्, शरीरं बाह्याभ्यन्तरकरणैः अनुभवस्य साधनम्। अशुद्धिः विशिष्टगुणानुग्रहेण नश्यति; आत्मनः अशुद्धिनाशे पुरुषः शिवतुल्यः भवति। कलाद्यपञ्चकस्य कर्म किम्? कः अनुभवकर्ता? कः पुरुषः, यस्य आत्मा निर्दिष्टः? अव्यक्तस्य स्वरूपम् किम्? केन रूपेण अनुभव्यम्? किम् तस्य आश्रयः? किम् शरीरम्? ज्ञानं दिशं कर्म च प्रकाशयति; कालः रागम् आरम्भयति; तत्र कालः सीमाकर्ता, नियतिः नियामिका। अव्यक्तं त्रिगुणात्मकं, सर्वस्य कारणं, उत्पत्तिनाशस्थानम्, प्रधानं प्रकृतिः इति तत्वविद्भिः कथ्यते। कलात् व्यक्तं जायते, अव्यक्तलक्षणम्, सुखदुःखमोहात्मकम्, त्रिविधं गुणवानां अनुभव्यम्। सत्त्वं, रजः, तमः—एते गुणाः प्रकृतिजाताः; प्रकृतौ सूक्ष्मरूपेण तिष्ठन्ति, तिलतैलवत्। सुखं तस्य कारणं च सामान्यतः सात्त्विकम्; विपरीतम् राजसम्; जडता मोहो तामसम्। ऊर्ध्वगमनं सात्त्विकम्, अधोगमनं तामसम्, मध्ये गमनं राजसम्। पञ्च सूक्ष्मभूतानि, पञ्च स्थूलभूतानि, पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि—एते संख्यायन्ते। प्रधानं, बुद्धिः, अहंकारः, मनः—एते अव्यक्तस्य विकाराः। कारणावस्थायाम् अव्यक्तम्, कार्यावस्थायाम् व्यक्तम्, घटशरीरवत्। यथा घटादिकं कारणं मृदादि न भिन्नम्, तथा शरीरादि व्यक्तं अव्यक्तात् न पृथक्। अतः अव्यक्तमेव एकं कारणम्; करणानि शरीरं तस्य आश्रयः, अनुभव्यम् तस्य—न अन्यत्। आत्मशब्देन निर्दिष्टस्य बुद्ध्यादिभिः पृथगस्ति किम्? ननु, सर्वव्यापिनः आत्मनः बुद्ध्यादिभिः पृथक्त्वम् अस्ति, किन्तु तस्य कारणं दुर्ग्राह्यम्। ज्ञाः आत्मनः बुद्ध्यादिभिः अभिन्नत्वं न स्वीकुर्वन्ति, यतः स्मृति-ज्ञानादयः अनिश्चिताः, शरीरबुद्ध्यावधि तिष्ठन्ति। यतः, यः सर्वस्मृत्यनुभूतवस्तूनां अन्तर्यामी साक्षी, सर्वविज्ञेयक्षेत्रम्, स वेदवेदान्तेषु 'अन्तर्यामि' इति उच्यते। स सर्वत्र व्याप्य, नित्यं स्थित्वा, तथापि कस्यापि स्पष्टतया न दृश्यते। स न नेत्रेण न अन्येन इन्द्रियेण गृहीतुं शक्यते। स न स्त्री, न पुरुषः, न नपुंसकः; नोपरि, न तिर्यक्, न अधः, न कुतःचित्। अनशरीरः, शरीरस्थः, चराचरः, अक्षरः—स बुद्धिमान् आत्मानं अन्तरनुसंधानेन पश्यति। किम् विस्तरेण वदामः? पुरुषः शरीरात् भिन्नः; यः एतत् न पश्यति, स मिथ्यादृष्टिः। यत् शरीरं पुरुषस्य इति कथ्यते, तद् अशुद्धम्, अशक्तम्, दुःखदायकम्, अनित्यं—न आत्मा। दुरभाग्यबीजसंयोगेन पुरुषः स्वकर्मानुसारं सुखी, दुःखी, मूढः वा भवति। यथा क्षेत्रं जलसिक्तं अंकुरं जनयति, तथा कर्म अज्ञानसिक्तं शरीरं जनयति। परमानन्दस्थानानि, अन्तिममृत्यवः, भविष्यन्ति वा गतानि वा, तस्य शरीराणि सहस्रशः। आगमनगमनं, शरीरक्षये, देही स्थिरं स्थानं न प्राप्नोति।