शिवपुराणम्

सः स्वस्य जनकं ब्रह्माणं सृष्टिपतिं जगत्प्रभुं दृष्ट्वा, सप्रणिपत्य, गायत्र्या सह परमं विज्ञानं प्राप्नोत्। ततः चतुर्मुखः विश्वकर्मा, तद्विज्ञानलाभेन, स्थावरजङ्गमात्मिकं समस्तं सृष्टिजगत् सृजति स्म। यथा ब्रह्मा परमेश्वरात् विज्ञानामृतं प्राप, तथैव मम तपोबलात् तस्य मुखात् अहम् अपि तदवाप्तवान्। किं तद्विज्ञानं यद् त्वया प्राप्तं, सत्यम् एव शुभमपि, येन परमं पुरुषार्थं ज्ञात्वा जनः सुखं लभते? आत्मनः बन्धस्य चेश्वरस्य च विज्ञानं यदहं प्राचीनकाले प्राप्तवान्—तस्मिन्नेव परमाश्रये सुखकामः पुरुषः स्थिरः स्यात्। अविद्याजन्यं दुःखं केवलं विज्ञानात् निवर्तते; विज्ञानं तु तत्त्वविवेकः, तत्त्वं द्विविधं स्मृतम्। चेतनं जडं च तयोः नियन्ता—एते त्रयः क्रमशः आत्मा, बन्धः, ईश्वरः इति कथ्यन्ते। अक्षरं क्षरं च यदन्यत् तयोः परम्—इति त्रयं तत्त्वविद्भिः सम्यग् वर्णितम्। अक्षरं आत्मा इति कथ्यते, क्षरं बन्ध इति निर्दिष्टम्, उभयात् परं यदस्ति तद् ईश्वरः इति नाम्ना प्रसिद्धम्। किं तदक्षरं यद् उच्यते, किं वा क्षरं कथ्यते? किम् उभयात् परं श्रेष्ठं? एतद् वद मे वातेश। प्रकृतिः क्षरं इति कथ्यते, आत्मा अक्षरं इति स्मृतः। अन्यः परमेश्वरः परः, यः उभयं प्रेरयति। किं तु सा प्रकृतिः? कः आत्मा? केन सम्बन्धेन तौ संबद्धौ? कः सः प्रेरयिता ईश्वरः? माया इति प्रकृतिः निर्दिष्टा, मया आत्मा आच्छाद्यते। तयोः सम्बन्धः आद्यकर्मणा, प्रेरयिता शिवः। का सा माया समता इति कथ्यते? का तस्याः प्रकृतिः? कथं माया-आच्छादितः स्यात्? किम् मूलं तस्याः, कुतः सा जायते? किं शिवत्वं, कुतः शिवः? माया महेश्वरस्य शक्तिः, माया-आच्छन्नः चेतनस्वरूपः। मलः स्वाभाविकः चेतनां आवृणोति; शुद्धिः स्वाभाविकं शिवत्वम्। कथं माया सर्वव्यापिनं आच्छादयति, किमर्थं च? किमर्थं पुरुषेऽपि एषा आच्छादना, केन च सा निवर्त्यते? सर्वव्यापित्वेऽपि, तत्रापि आच्छादनं भवति, यतः सर्वव्यापिनः अपि केवलं कर्मैव—कलादिभ्यः उत्पन्नं—अनुभवहेतुः, मलक्षये तदपि निवर्तते। किं तु कलादिकं, किं कर्म, कथं तद् वर्ण्यते? किम् आदिः, किं च अन्तः? किम् फलम्, किं च आश्रयः? कस्य अनुभवेन किम् उपभुज्यते, केन साधनena? किम् मलनाशहेतुः, कः मलनाशितस्य स्वरूपम्? कला, विद्या, रागः, कालः, नियमः—एते कलादयः कथ्यन्ते; भोक्ता पुरुषः। कर्म पुण्यपापरूपं, सुखदुःखफलदं, अनादि, मले क्षीणे समाप्तं, अज्ञानाश्रयं। अनुभवः कर्मनाशाय; अव्यक्तं क्षेत्रं, शरीरं बाह्याभ्यन्तरकरणैः अनुभवसाधनम्। मलः अन्तःकरणविशेषात् प्राप्तया विशेषानुग्रहेण नश्यति; आत्ममले विनष्टे पुरुषः शिवतुल्यः भवति। कलादिपञ्चकस्य कर्म किम्, कथं विशेष्यते? कः भोक्ता, कः पुरुषः येनात्मा निर्दिश्यते? किं तस्य अव्यक्तस्य स्वरूपम्, कथं तदनुभूयते? किम् अनुभवाश्रयः, किं शरीरम्? विद्या दिशं कर्म च प्रकाशयति; कालः रागस्य प्रवर्तकः; काल एव तत्र परिसंख्याता, नियमः नियामकः। यदव्यक्तं, तत्त्रिगुणात्मकं कारणं, सर्वोत्पत्तिलयस्थानं, प्रधानं प्रकृतिरिति तत्त्वदर्शिभिः कथ्यते। कलायाः सम्प्रसूतं व्यक्तं, अव्यक्तलक्षणं, सुखदुःखमोहात्मकं, गुणिभिः त्रिधा अनुभूयते। सत्त्वं, रजः, तमश्च—एते प्रकृतिसम्भवाः गुणाः; प्रकृतौ ते सूक्ष्मरूपेण, तिलेष्विव तैलम्। सुखं सुखहेतुः च साधारणतः सात्त्विकः; विपरीतं राजसः, जडता मोहश्च तामसः। ऊर्ध्वगमनं सात्त्विकम्, अधोगमनं तामसम्, मध्ये स्थितं राजसम् इति। पञ्च सूक्ष्मभूतानि, पञ्च स्थूलभूतानि, पञ्च ज्ञानेंद्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि—एवं परिगण्यन्ते। चत्वारः—प्रधानं, बुद्धिः, अहंकारः, मनश्च—एवं संक्षेपेण अव्यक्तं विकारैः सह। कारणावस्थायां अव्यक्तं, कार्यावस्थायां व्यक्तं—घटदेहादिवत्। यथा घटादिकं कार्यं मृदादेः न पूर्णतः भिन्नं, तथा शरीरादि व्यक्तं अव्यक्तात् न पूर्णतः पृथक्। तस्मात् अव्यक्तमेवैकं कारणं; करणानि शरीरं तस्याश्रयः, तेन अनुभाव्यं—नान्यत्। किं तु तदात्मशब्दवाच्यस्य बुद्ध्यादिभ्यः पृथगस्ति वस्तुतत्त्वम्? नूनं बुद्धीन्द्रियशरीरभ्यः आत्मनः किञ्चिद् भेदः, सर्वव्यापिनः; किन्तु तत्र हेतुः दुरूहः। न हि बुद्ध्याद्यात्मतां पण्डिता मन्यन्ते, यतः स्मृतिज्ञानादयः अनिश्चिताः, देहधारणकालपर्यन्ताः। तस्मात् यः सर्वस्मृत्यनुभूतवस्तूनां अन्तर्यामी, सर्वविषयक्षेत्रभूतः, स एव वेदवेदान्तयोः 'अन्तर्यामि' इति कथ्यते।