शिवपुराणम्

शिवपुराणस्य सप्तमस्कन्धे, यज्ञसमाप्तौ भगवतः कृपया वायुः तत्र आगच्छति; तस्य मुखात् ज्ञानम् आप्यते, तेन परमं हितं भवति। एवं परम् ईश्वरस्य आदेशेन वयं सर्वेऽत्र प्रेषिताः, हे महाभाग, तव आगमनस्य प्रतीक्षायाम् उत्सुकाः स्थिता:। सहस्रवर्षपर्यन्तं दीर्घयज्ञे उपविष्टाः, अन्यत् किमपि न स्पृहा, केवलं तव आगमनम् इच्छामः। एवं प्राचीनं वृत्तान्तम् श्रुत्वा, दीर्घयज्ञरतानां ऋषीणां कथां, वायुः प्रमुदितचित्तः तत्र ऋषिसमूहेन परिवृतः उपविशत्। ततः तेषां ऋषीणां ज्ञानवृद्धये पृष्टः, बलवान् वायुः शिवस्य सृष्टिं च ऐश्वर्यं च कथयितुम् आरभत। तत्र, नैमिषारण्यवासिनः पुण्यजनाः, विधिवत् नमस्कृत्य, वायुदेवम् पप्रच्छुः—"कथं त्वं भगवतः सम्बन्धि ज्ञानम् प्राप्तवान्? कथं च शिवारूपत्वं प्राप्तवान्, यः ब्रह्मणः अव्यक्तजः?" इति। एकोनविंशः कल्पः श्वेतलोहितः इति ज्ञेयः; तस्मिन् कल्पे चतुर्मुखः सृजनाय तपः अकरोत्। तस्य घोरतपस्याः प्रसन्नः पिता स्वयं, शोभायुक्तः श्रेष्ठः, दिव्यं युवा रूपं धारयामास। सः श्वेतः इति ऋषिः भूत्वा दिव्यं वचनम् उदीरयामास; महेश्वरः देवाधिदेवः तस्मै दर्शनं दत्तवान्। तदा ब्रह्मा, सृष्टिपति, पितरं दृष्ट्वा, गायत्र्या सह नमस्कृत्य, परमज्ञानम् प्राप्तवान्। ततः विश्वकर्मा, चतुर्मुखः, ज्ञानम् प्राप्त्वा, सर्वाणि स्थावरजङ्गमानि सृजति स्म। यथा ब्रह्मा परमेश्वरात् ज्ञानामृतम् प्राप्तवान्, तथैव अहम् अपि तपःबलात् तस्य मुखात् तद् ज्ञानम् प्राप्तवान्। "किम् तत् ज्ञानम्, यद् त्वया प्राप्तम्, सत्यम् शुभतम्, येन परमं लक्ष्यं ज्ञात्वा मानवः सुखम् आप्नोति?" इति पृष्टम्। वायुः उवाच—"आत्मज्ञानम्, तस्य बन्धः, ईश्वरः, यद् मया प्राचीनकाले प्राप्तम्—तस्मिन् परमाधारे सुखेच्छुः दृढं तिष्ठेत्।" अज्ञानजन्यं दुःखम् केवलं ज्ञानात् नश्यति; ज्ञानम् वस्तुविवेकः, वस्तु द्विविधम् उच्यते। चेतनम् अचेतनम् च, तयोः नियन्ता—एते त्रयः क्रमशः आत्मा, बन्धः, ईश्वरः इति कथ्यन्ते। अक्षरम्, क्षरम्, अक्षरात् परम्—एते त्रयः वस्तुविद्भिः सम्यक् वर्ण्यन्ते। अक्षरः आत्मा, क्षरः बन्धः, अक्षरक्षरात् परः ईश्वरः इति। "कः अक्षरः, कः क्षरः, कः परः?" इति पृष्टम्। वायुः उवाच—"प्रकृतिः क्षरः, आत्मा अक्षरः, अन्यः परमेश्वरः परः, यः तयोः प्रेरकः।" पुनः पृष्टम्—"कः प्रकृतिः, कः आत्मा, कथं तयोः सम्बन्धः, कः प्रेरकः?" वायुः उवाच—"माया प्रकृतिः, आत्मा मायया आच्छादितः, तयोः सम्बन्धः आदिकर्मणा, शिवः प्रेरकः।" "का माया, किम् तस्य स्वरूपम्, कथं मायया आच्छादितः, किम् मूलम्, कुतः उत्पन्ना, किम् शिवारूपत्वम्, कुतः शिवः?" इति पृष्टम्। वायुः उवाच—"माया महेश्वरस्य शक्ति:, मायया आच्छादितः चैतन्यरूपः; मलः स्वाभाविकः चैतन्यं आवरणं करोति; शुद्धता स्वाभाविकं शिवारूपत्वम्।" "कथं माया सर्वव्यापकं आच्छादयति, किमर्थम्, किम् प्रयोजनम्, कथं मोचनम्?" इति पृष्टम्। वायुः उवाच—"सर्वव्यापकत्वेऽपि, आच्छादनम् अस्ति, कारणम् केवलं कर्म—कलादिभिः उत्पन्नम्, अनुभवहेतु:, मलक्षये समाप्तम्।" "का कलादि, किम् कर्म, कथं वर्ण्यते, किम् आरम्भः, किम् अन्तः, किम् फलम्, किम् आधारः?" इति पृष्टम्। "कस्य अनुभवः, किम् भोक्तव्यम्, किम् साधनम्, किम् मलनाशहेतुः, कः मलक्षयात्मा?" इति पृष्टम्। वायुः उवाच—"कलाः, ज्ञानम्, रागः, कालः, नियतिः—एताः कलादयः; भोक्ता पुरुषः।" "कर्म पुण्यपापरूपम्, सुखदुःखफलम्, अनादि, मलक्षये समाप्तम्, अज्ञानाधिष्ठितम्।" "अनुभवः कर्मनाशाय, अव्यक्तम् क्षेत्रम्, शरीरम् बाह्याभ्यन्तराङ्गैः अनुभवसाधनम्।" "विशेषगुणयोगात् प्राप्ता कृपा मलनाशहेतुः; आत्ममलक्षये पुरुषः शिवतुल्यः भवति।" "कलाद्यपञ्चतत्त्वस्य कर्म, कः भोक्ता, कः आत्माभिधेयः पुरुषः, किम् अव्यक्तस्वरूपम्, किम् अनुभवमूर्तिः, किम् आश्रयः, किम् शरीरम्?" इति पृष्टम्। वायुः उवाच—"ज्ञानम् दिशां क्रियाम् प्रकाशयति; कालः रागारम्भः; कालः तत्र सीमाकर्ता, नियतिः नियामकः।" "अव्यक्तम् कारणम्, त्रिगुणयुक्तम्, सर्वस्य मूलं लयः, प्रधानम् प्रकृतिः तत्त्वविद्भिः।" "कलात् व्यक्तम् अव्यक्तलक्षणम्, सुखदुःखमोहात्मकम्, त्रिविधम् गुणिभिः अनुभूयते।" "सत्त्वम्, रजः, तमः प्रकृतिजाताः; प्रकृतौ सूक्ष्मरूपेण तिलेषु तैलवत्।" "सुखम् सुखहेतुश्च साधारणतः सात्त्विकम्; विपर्ययः राजसः; जडता मोहः तामसः।" एवं वायुदेवः ऋषिभिः पृष्टः, शिवपुराणे ज्ञानस्य गूढार्थम्, शिवस्य ऐश्वर्यं, आत्मा-बन्ध-ईश्वरस्य तत्त्वम्, मायाया: स्वरूपम्, कर्मस्य कारणम्, कलादीनां तत्त्वम्, सुखदुःखस्य गुणम्, सर्वम् आदरपूर्वकं विवृणोति स्म।