शिवपुराणम्

तत्र वायुः, मुनिभिः यथाविधि पूजितः, आसने समासीनः, सर्वान् ऋषीन् प्रणम्य, तेषां कुशलं पप्रच्छ। स तान् ब्राह्मणान् उवाच—“कच्चित् सर्वे कुशलिनः? कच्चित् महायज्ञः सम्यक् प्रवृत्तः? कच्चित् दानवाः, देवद्विषः, यज्ञं न विघ्नयन्ति? कच्चित् देवपूजायां स्तोत्रैः शस्त्रैः पितृयज्ञैः वा, किञ्चित् दोषः, प्रायश्चित्तं वा, न जातम्? कच्चित् विधिवत् कर्म कृतम्? महायज्ञे समाप्ते, किं च पश्चात् कर्तुम् इच्छथ?” एवं वायुनाः पृष्टाः, शिवभक्तेन पावनहृदयाः, सर्वे मुनयः विनयेन प्रत्युवाचुः—“अद्य सर्वं कुशलम्; अद्य तपः फलितम्, यत् त्वं अस्माकं हितवृद्ध्यर्थं आगतः। शृणु पुरातनं वृत्तान्तम्—यदा अस्माकं मनः तमसा आच्छन्नम्, तदा ज्ञानार्थं प्रजापतिं पूजितवन्तः। स शरणागतशरणः अनुग्रहं कृत्वा उवाच—‘रुद्रः सर्वान् अतिक्रान्तः; स परमकारणम्।’ तस्य स्वरूपं तर्केण न गम्यते; भक्त्या एव ज्ञायते; तस्य प्रसादेन भक्तिः, तस्य प्रसादात् मोक्षः। अतः तस्य प्रसादार्थं, रुद्रं परमकारणं, नैमिषे दीर्घयज्ञेन पूज्यताम्। तस्य प्रसादात्, यज्ञे समाप्ते, वायुः आगमिष्यति; तस्य वक्त्रात् ज्ञानम् लभ्यते, परमं हितम् स्यात्। एवं भगवता उपदिष्टाः, वयं सर्वे अस्मिन् स्थले प्रेषिताः, तव आगमनम् आकाङ्क्ष्य। सहस्रवर्षपर्यन्तं दीर्घयज्ञे आसीनाः, तव आगमनम् विना अन्यत् न इच्छामः।” एवं मुनिवृत्तान्तं श्रुत्वा, वायुः हृष्टचित्तः, तत्र मुनिसमूहे समासीनः। ततः तैः मुनिभिः जिज्ञासायै पृष्टः, बलवान् वायुः शिवस्य सृष्टिं ऐश्वर्यं च वक्तुम् आरब्धवान्। तत्र, नैमिषारण्यवासिनः, यथायोग्यं नमस्कृत्य, वायुदेवम् पप्रच्छुः—“कथं त्वं भगवतो विषयं ज्ञानम् प्राप्तवान्? कथं शिवस्वरूपं, ब्रह्मणः अजजनं, प्राप्तवान्?” वायुः उवाच—“एकोनविंशति: कल्पः श्वेतलोहितः इति विख्यातः; तस्मिन् कल्पे, चतुर्मुखः सृष्ट्यर्थं तपः कृतवान्। तस्य घोरतपसः प्रसन्नः पिता, रूपसम्पन्नः, दिव्यं यौवनरूपं धारयामास। स श्वेतः ऋषिः भूत्वा, दिव्यं वचनम् उवाच; महेश्वरः देवाधिदेवः, तं दर्शनम् दत्तवान्। तं पितरं ब्रह्माणं सृष्टिपतिं दृष्ट्वा, स गायत्र्या सह, परमज्ञानम् प्राप्तवान्। ततः विश्वकर्मा, चतुर्मुखः, ज्ञानम् प्राप्त्वा, स्थावरजङ्गमं सर्वं सृष्टवान्। यथा ब्रह्मा परमेश्वरात् ज्ञानामृतम् प्राप्तवान्, तथा मम तपोबलात् तस्य वक्त्रात् ज्ञानम् प्राप्तम्।” मुनयः पुनः पप्रच्छुः—“किम् तत् ज्ञानम्, यत् त्वया प्राप्तम्, सत्यम् शुभम् च, येन परमं लक्ष्यं ज्ञात्वा, सुखम् प्राप्तम्?” वायुः प्रत्युवाच—“आत्मज्ञानम्, बन्धज्ञानम्, भगवत्-ज्ञानम्, यत् पुरातनं मया प्राप्तम्—तस्मिन् परमाधारे सुखार्थी तिष्ठेत्। दुःखम्, अज्ञानात् उत्पन्नम्, केवलं ज्ञानात् नश्यति; ज्ञानम् वस्तुविवेकः; वस्तु द्विविधम् उच्यते। चेतनम्, अचेतनम्, तयोः नियन्ता—एते त्रयः आत्मा, बन्धः, भगवान् इति क्रमशः। अक्षरम्, क्षरम्, तयोः परम्—एते त्रयः वस्तुविद्भिः सम्पूर्णतः वर्ण्यन्ते। अक्षरम् आत्मा, क्षरम् बन्धः, तयोः परम् परमात्मा, भगवान्। किं तत् अक्षरम्? किं क्षरम्? किं तयोः परम्? वायो, कथय।” वायुः उवाच—“प्रकृतिः क्षरम्; आत्मा अक्षरम्; अन्यः परमेश्वरः परमः, यः तयोः प्रेरयिता। किं सा प्रकृतिः? कोऽसौ आत्मा? कथं तयोः सम्बन्धः? कोऽसौ प्रेरयिता?” वायुः उवाच—“माया प्रकृतिः; आत्मा मायया आच्छन्नः; तयोः सम्बन्धः मूलकर्मणा; शिवः प्रेरयिता। किं सा माया? किं स्वरूपम्? कथं मायया आच्छादनम्? किं मूलम्? कुतः उत्पत्ति:? किं शिवत्वम्? कुतः शिवः?” वायुः उवाच—“माया महेश्वरस्य शक्तिः; मायया आच्छन्नः चैतन्यस्वरूपः; मलः, स्वाभाविकदोषः, चैतन्यं आच्छादयति; शुद्धता स्वाभाविकं शिवत्वम्। कथं माया सर्वव्यापिनम् आच्छादयति? कस्य हेतुना? कस्य प्रयोजनार्थम्? केन उपायेन तद् निवार्यते?” वायुः उवाच—“सर्वव्यापिनः अपि, आच्छादनम् अस्ति; कारणम् केवलं कर्म, कला आदि उत्पन्नम्, अनुभवहेतु; मलनाशे कर्मनाशः। किं सा कला आदि? किं कर्म? कथं वर्ण्यते? किं आरम्भः, किं अन्तः? किं फलम्? किं आधारः?” वायुः उवाच—“कस्य अनुभवेन, किं भोक्तव्यम्, किं भोगोपायः? किं मलनाशस्य कारणम्? किं मलनाशितस्य स्वरूपम्?” वायुः उवाच—“कला, ज्ञानम्, रागः, कालः, नियतिः—एताः कला आदि; भोक्ता पुरुषः इति।” इति नैमिषारण्ये ऋषयः, वायुदेवस्य मुखात् शिवस्य परमकारणं, आत्मज्ञानं, बन्धज्ञानं, मायास्वरूपं, शिवत्वं च, श्रद्धया पप्रच्छुः। वायुः अपि तेषां प्रश्नान् उत्तरैः समाधानम् कृत्वा, शिवस्य ऐश्वर्यं, सृष्टिं, मोक्षमार्गं च, हर्षपूर्णं हृदयेन, विस्तरेण कथयामास।