नैमिषारण्यस्य पादे निर्मलमणिशिलासु सुरम्यं जलं प्रवहद् आसीत्, यत् सुधासमानम्, स्वादुम्, फलवृक्षैः समृद्धम्, मृगशून्यम्, मुनिभिः तपस्यर्थम् अर्हितम्। तत्र तु धर्मनिष्ठा मुनयः दृढव्रताः महादेवं यज्ञेन पूजयन्तः दीक्षा-मण्डले समारब्धवन्तः। यथा प्राचीनकाले लोककर्तारः सृष्ट्युद्योगे प्रवृत्ताः, एवं ते मुनयः यज्ञकर्म समारब्धवन्तः। यदा तु स यज्ञः समाप्तः, बहुदानानि दत्तानि, तदा पितामहस्याज्ञया स्वयम् वायुः तत्र समुपाजगाम। स वायुः स्वयम्भुवो भगवतः शिष्यः, साक्षात्सर्वदर्शी, यस्याज्ञया सप्त सप्त मरुतः प्रतिष्ठिताः। स सर्वेषां भूतानां चेष्टाभिः अङ्गानि प्राणांश्च सञ्चालयति, सर्वप्राणिनां देहान् धारयति च। अष्टाभिः सिद्धिभिः, अनिमाद्यैः, ऐश्वर्यसम्पन्नः, शुद्धमार्गेण लोकान् धारयन्, कालदिक्-परः सः। तं तत्वविदः आकाशोत्पन्नं द्विस्वरूपं, स्पर्शशब्दसमन्वितं, वह्निकरणं च वदन्ति। स वायुः तत्राश्रमं समुपेत्य, दीर्घयज्ञरतान् मुनीन् पितामहवचनं स्मरयतः, अतुलां मुदमविन्दत्। सर्वे मुनयः तं व्योमजं प्रपन्नाः, उत्तिष्ठन्तः प्रणम्य, सुवर्णमासनं तस्य सुसज्जयामासुः। सापि वायुः तत्रोपविवेश, मुनिभिः सम्यक् पूजितः, सर्वान् अभिवाद्य, कुशलप्रश्नं चकार। सः उवाच—"कच्चित् भवद्भ्यः कुशलम्, ब्राह्मणाः? कच्चित् महायज्ञः सम्यगनुष्ठितः? कच्चित् दैत्याः, देवद्विषः, यज्ञं न विघ्नितवन्तः? कच्चित् देवपूजायां स्तोत्रशस्त्रपितृकर्मसु वा, कञ्चिद् दोषं प्रायश्चित्तं वा नापद्यते? कच्चित् विधिदृष्टं कर्म सम्यगनुष्ठितं भवद्भिः? सम्प्रति महायज्ञः समाप्तः, किं चानन्तरं कर्तुमिच्छथ?" एवं पृष्टाः सर्वे मुनयः, शिवभक्तवायुनाऽऽत्मशुद्धाः, हर्षितचित्ताः, विनयपूर्वकं प्रत्युवाचुः—"अद्य नः सर्वं कुशलम्; अद्य नः तपोऽपि सफलम्; त्वं हि स्वयम् अत्रागतः अस्माकं श्रेयसः वृद्धये। शृणु पूर्वं किलैतद्वृत्तान्तम्—यदा नः चित्तं तमसा आच्छन्नम् आसीत्, तदा वयं प्रजापतिं ज्ञानाय पूजयामासुः। सः शरण्यः अस्मान् अनुगृह्य उवाच—'रुद्रः सर्वातिशायी; स एव परं कारणम्। तस्य स्वरूपं तर्केण न गम्यते; भक्त्या तु ज्ञायते; तस्य प्रसादेन भक्तिः, ततो मोक्षः स्यात्। अतः तस्य प्रसादार्थं रुद्रं परं कारणं नैमिषे दीर्घयज्ञेन पूजयध्वम्। तस्य प्रसादात् यज्ञान्ते वायुः तत्र आगमिष्यति; तस्य वक्त्रात् ज्ञानलाभः स्यात्, परं च श्रेयः।' इति स भगवान् अस्मान् अत्र प्रेषितवान्, तव आगमनस्य प्रतीक्षां कुर्वतः। सहस्रसंवत्सरपर्यन्तेऽस्मिन्यज्ञे समुपविष्टाः, अन्यत् किमपि न वाञ्छामः, त्वदागमनमेव।" एवं दीर्घयज्ञचरितं शृण्वन् वायुः मुदितचित्तः, मुनिसंघेन परिवृतः, तत्रोपविवेश। ततः तैः मुनिभिः ज्ञानवृद्धये पृष्टः, बलवान् वायुः सृष्टेः शिवस्य च ऐश्वर्यस्य कथा प्रवक्तुम् आरब्धवान्। तत्र नैमिषारण्यवासी धन्याः मुनयः सम्यग्वन्दित्वा, मारुतं पप्रच्छुः—"कथं त्वं भगवद्विषयं ज्ञानम् अवाप्तवान्? कथं च त्वं शिवस्वरूपत्वं प्राप्तवान्, यः ब्रह्मणः अव्यक्तजः?" इति। स वायुः उवाच—"एकोनविंशः कल्पः श्वेतलोहितनामकः; तस्मिन् काले चतुर्मुखः सृष्टुकामः तपः अतीव अचरत्। तस्य घोरतपसा तस्य जनकः, रूपसंपन्नतमः, तुष्टः, दिव्यं किशोररूपं धारयामास। स ऋषिः श्वेतनामा भूत्वा, दिव्यवाणीं व्याहरत्; महेश्वरः, देवाधिदेवः, तस्मै साक्षात् दर्शनं दत्तवान्। तं पितरं ब्रह्माणं सृष्ट्यधीश्वरं दृष्ट्वा, सः गायत्र्या सह प्रणम्य, परं ज्ञानं प्राप्नोत्। तदा विश्वकर्मा चतुर्मुखः, तद्विज्ञानं लब्ध्वा, स्थावरजङ्गमानि सर्वाणि सृष्टवान्। यथा ब्रह्मा परमेश्वरात् ज्ञानामृतं प्राप, तथा मम तपसः प्रभावेन तस्य वक्त्रात् अहं तद् अवाप्तवान्।" ततः मुनयः पप्रच्छुः—"किमेतद् ज्ञानं त्वया प्राप्तं, यत् सत्यम् शिवम् च, येन परं पुरुषार्थं ज्ञात्वा सुखं लभ्यते?" इति। वायुः प्रत्युवाच—"आत्मनः बन्धस्य चेश्वरस्य च ज्ञानं, यत् मया प्राचीनकाले लब्धम्, तस्मिन् परे प्रतिष्ठाय सुखार्थी तिष्ठेत्। दुःखं, यत् अज्ञानसमुत्थं, केवलं ज्ञानात् निवर्तते; ज्ञानं तु वस्तुविवेकः, वस्तु तु द्विविधम् उक्तम्। चेतनं जडं च, तयोः नियन्ता—एते त्रयः आत्मा, बन्धः, ईश्वरः इति क्रमात् कथ्यन्ते। अक्षरं क्षरं तदतीतम्—एते त्रयः वस्तुनिष्ठैः सम्यग् निरूपिताः। अक्षरं आत्मेति, क्षरं बन्ध इति, उभयातीतं तु परं ईश्वरः इति।" तदा मुनयः पुनरपि पप्रच्छुः—"किमेतदक्षरं, किमु क्षरं, किमु तद् परं? तद् वद, वायो!