शिवपुराणम्

मया निर्मितं मनसि सञ्चारितं यं चक्रं प्रवर्त्यते, तस्य यत्र निम्नभागः विनष्टः स्यात्, तत्रैव तपस्यैव शुभं स्थानं स्यात् इति ब्रह्मा महात्मा मुनिभ्यः प्रकटयामास। एवमुक्त्वा, तेजसा सूर्यसमं तद् मनोमयं चक्रं दृष्ट्वा, ब्रह्मा महादेवं प्रणम्य तत् चक्रं मोचयामास। ततो विस्मिताः सन्तः मुनयः लोकनाथं प्रणम्य, तस्य चक्रस्य यत्र निम्नभागः पतितः, तत्र जग्मुः। तत् चक्रं दृढं स्निग्धं च, रम्यशिलातले शुद्धे मधुरोदकसमीपे कस्यचित् कानने पतितम्। तत् काननं ऋषिभिः पूजितं, यक्षगन्धर्वविद्याधरसंघैः सदा समाकीर्णं, नैमिषारण्यं नाम प्रसिद्धं जातम्। तत्रैव, पुरुषोत्तमः पुरूरवाः, दैवयोगात्, उर्वश्याः सौन्दर्येन मोहितः, अष्टादशसागरद्वीपान् विचरन् अगच्छत्। तत्र स मोहवशात्, स्वर्णयूपं धर्मविरुद्धं गृहीत्वा, क्रुद्धैः मुनिभिः कुशदर्भैः इन्द्रवज्रवत् प्रहृतः। तत्रैव प्राचीनकाले, लोककर्तारः विश्वोत्पत्तिकामाः, ब्रह्मविद्भिः सह दिव्यं यज्ञं आरब्धवन्तः। तत्र, शब्दार्थन्यायविशारदाः ऋषयः, शक्त्या ज्ञानेन च कृत्येन च, यज्ञकर्माणि अदधुः। तत्र वेदविदो मुनयः, तर्कवादैः अवेदमार्गस्थाः कुतर्कनिष्ठांश्च वादिनः, सदा विजिग्युः। तत्र पर्वतस्य पादे स्फटिकशिलाभ्यः अमृतकल्पं निर्मलं जलं स्रवत्, स्वादुपाकवृक्षसमृद्धं, मृगशून्यं, नैमिषारण्यं तपस्विनां योगक्षेमाय योग्यतम्। तस्मिन्नेव देशे, सत्त्वनिष्ठाः महर्षयः दीर्घव्रतान्विताः, महादेवं सम्पूज्य, यज्ञं समारब्धवन्तः; यथा प्राचीनकाले लोककर्तारः विश्वोत्पत्तिकामाः सन्तः। यदा तु यज्ञसमाप्तौ महादानानि दत्तानि, तदा ब्रह्मणः आज्ञया स्वयमेव वायुः तत्र आगतः। स हि स्वयम्भुवः शिष्यः, सर्वं प्रत्यक्षदर्शी; तस्याज्ञया सप्तसप्तकविभागाः मरुतः प्रतिष्ठिताः। स सर्वेषां भूतानां अङ्गानि प्राणांश्च स्वकर्मणा सञ्चालयति, सर्वप्राणिनां देहान् धारयति। स अणिमाद्यष्टसिद्धिसम्पन्नः, ऐश्वर्ययुक्तः, शुद्धोपायेन लोकान् धारयन्, कालदिक्परिच्छेदातीतः। स यः सत्त्वदर्शिभिः आकाशसम्भवः, द्विविधस्वभावयुक्तः, स्पर्शशब्दगुणसम्पन्नः, अग्निसम्भवः इति कथ्यते। स वायुः मुनिनिवासं समुपेत्य, दीर्घयज्ञनिष्ठान् ऋषीन्, ब्रह्मणः वचनं स्मरन्तः, अतुलां मुदम् अनुभूतवन्तः। ते सर्वे, आकाशसम्भूतं तम् अभिवन्द्य, सुवर्णमासनं तस्य समारोपयामासुः। स अपि, तत्र उपविश्य, मुनिभिः यथोचितं पूजितः, सर्वान् प्रणम्य, तेषां कुशलं पप्रच्छ। स उवाच—"कच्चित् भवन्तः कुशलिनः? कच्चित् महायज्ञः सम्यग्वृत्तः? कच्चित् दैत्याः देवद्विषः यज्ञं न विचलितवन्तः? कच्चित् देवपूजायां स्तोत्रास्त्रपितृकर्मसु, किञ्चिद् दोषः प्रायश्चित्तं वा न जातम्? कच्चित् विधिवद् यज्ञकर्म कृतं भवद्भिः? सम्पूर्णे महायज्ञे, किम् अनन्तरं कर्तुम् इच्छथ?" एवं पृष्ट्वा, वायुदेवस्य शिवभक्तस्य, तेन मुनयः शुद्धसत्त्वाः, हृष्टहृदयाः, विनयेन प्रत्यवदन्—"अद्य नः सर्वं कुशलम्; अद्य नः तपः सफलम्; यतः भवान् अस्माकं कल्याणवृद्ध्यर्थं आगतः। शृणु हि पुराकल्पम्—यदा नः मनांसि तमसा आवृणोत्, तदा वयं प्रजापतिं ज्ञानार्थं उपास्तवन्तः। स च शरणागतवत्सलः, अनुग्रहात् अवदत्—'रुद्रः सर्वेभ्यः परः, स एव परमकारणम्।' "तस्य स्वरूपं तर्केण न ज्ञायते; भक्त्या एव ज्ञायते; तस्य प्रसादेन भक्तिः, प्रसादात् च मोक्षः। अतः तस्य प्रसादार्थं, अत्रैव नैमिषे, दीर्घयज्ञेन रुद्रं परमकारणं पूजयेत। तस्य प्रसादात्, यज्ञसमाप्तौ, वायुः तत्र आगमिष्यति; तस्य वक्त्रात् ज्ञानं लभ्यते, परमं च श्रेयः स्यात्।" इत्येवं भगवत्प्रणीतं वचनं श्रुत्वा, वयं सर्वे अत्र प्रेषिताः, तव आगमनं प्रतीक्षामहे। सहस्रसंवत्सरपर्यन्तं दीर्घयज्ञे स्थिताः, तव आगमनात् अन्यं न किञ्चन कामयामहे। एवं दीर्घयज्ञनिष्ठमुनिप्रसङ्गं श्रुत्वा, वायुः प्रमुदितचित्तः, तैः मुनिभिः परिवृतः उपविवेश। ततो मुनिभिः पृष्टः, तेषां विज्ञानवृद्ध्यर्थं, बलवान् स वायुः सृष्टिं च शिवस्य ऐश्वर्यं च कथयामास। तत्रैव, नैमिषारण्यनिवासिनः पुण्यजनाः, यथाविधि प्रणम्य, वायुदेवं पप्रच्छुः—"कथं भगवत्सम्बन्धि ज्ञानं त्वया प्राप्तं? कथं च त्वं शिवस्वरूपं लब्धवान्, यो ब्रह्मणः अव्यक्तसम्भवः?" इति। "एकोनविंशः कल्पः श्वेतलोहिताख्यः विज्ञेयः; तस्मिन् कल्पे, चतुर्मुखः ब्रह्मा सृष्टिकामः, तपः अकरोत्। तस्य घोरतपसः पितरं स्वयं, सौन्दर्ययुक्तानां मध्ये श्रेष्ठम्, तुष्टः सन्, दिव्यं तरुणरूपं धारयामास। स स्वेत इति नाम्ना मुनिर्भूत्वा, दिव्यं वचनं प्रोक्तवान्; तस्मै महेश्वरः देवाधिदेवः, परमदर्शनं दत्तवान्।" एवं नैमिषारण्ये ब्रह्मर्षयः वायोः आगमनं, तस्य पूजनं, तदनन्तरं च शिवमहिम्नः, सृष्टेः च, ब्रह्मणः च तपस्याः, महेश्वरस्य च दिव्यदर्शनस्य अद्भुतां कथां श्रुतवन्तः।