शिवपुराणम्

केचित् पशुत्वात् मुक्तिं प्राप्नुवन्ति, अन्ये नरकात् विमुच्यन्ते, अपरः किञ्चित् अवस्थां सम्प्राप्य तस्याः क्षये मोक्षं लभते। केचन तु स्वकर्मजन्यां स्थितिं क्षयित्वा पुनः पुनरागत्य विमुच्यन्ते, अन्यः किञ्चित् पथं गत्वा तत्र किञ्चित्कालं स्थित्वा मोक्षं प्राप्नोति। अतः पुरुषाणां मोक्षः नैकविधः स्मृतः, केवलं ज्ञान-भावानुसारं कृपया एव परिपूर्णता लभ्यते। तस्मात् तां कृपां प्राप्नुवन्तः सर्वदा शुद्धवाक्कायमानसाः शिवमेव एकं चिन्तयन्ति, भार्याभिः पुत्रैः साकं चाग्निभिः सह। सर्वे ते तस्मिन् एव स्थिताः, तस्मै समर्पितचित्ताः, तस्मिन्नेव एकनिष्ठाः, तस्मिन्शरणं गताः, सर्वाणि कर्माणि तस्मिन्नेव समर्प्य कुर्वन्ति। दीर्घयज्ञारम्भेण सहस्रसंवत्सरपर्यन्तं यजनस्य समाप्तौ, मन्त्रोपयोगयोगबलात् प्राणः तत्रैव निर्गच्छति। स एव तु भवतः परमश्रेयसः साधनं कथयिष्यति; ततः पवित्रा परमसुन्दरी वाराणसी नगरी प्राप्तव्या। तत्र सर्वेश्वरः पिनाकधारी भगवतीसहितः भक्तानां कृपार्थं नित्यं निवसति। तत्र महदाश्चर्यं दृष्ट्वा मम समीपं आगमिष्यसि; तदा अहं त्वां, द्विजश्रेष्ठ, मोक्षोपायं वदिष्यामि। येन एकजन्मनैव मोक्षः तव हस्तगम्यः भविष्यति, संसारस्य बहुजन्तुबन्धनात् विमुक्तिः लभ्यते। मया निर्मितं मनोमण्डलं सम्यग् उपदिश्यते; यस्य चक्रस्य निम्नभागे विनाशः स्यात्, स एव देशः तपस्यैः पुण्यः। इति उक्त्वा, सवितृतेजोवद् दीप्तं मनोमण्डलं दृष्ट्वा, स पितामहः महादेवं प्रणम्य तद् विमोचयामास। ते तु प्रमुदिताः मुनयः लोकनाथं प्रणम्य, यत्र तस्य चक्रस्य निम्नभागः पतितः, तत्र जग्मुः। तत् चक्रं सुगोलं स्निग्धं च रम्यशिलातले न्यस्तं, शुद्धं मधुरजलसंयुक्तं, किञ्चित् वनान्तरे पतितं। तत् वनं नैमिषाख्यं प्रसिद्धं अभवत्, मुनिभिः पूजितं, यक्षगन्धर्वविद्याधरसंघैः सदा सञ्जुष्टम्। तत्रैव दैवयोगेन, उर्वश्याः सौन्दर्येण मोहितः, पुरूरवा अष्टादशार्णवद्वीपान् विचरन् अभवत्। तत्र स मोहाविष्टः सवर्णमयमेव यज्ञवाटं दुष्कृत्य जग्राह; तं क्रुद्धाः मुनयः कुशकण्टकैः वज्रवद् ताडितवन्तः। तत्रैव प्राचीनकाले लोककर्तारः विश्वोत्पत्त्यर्थं दिव्यं यज्ञसत्रं प्रारब्धवन्तः, ब्रह्मविदः अग्निं परिचरन्तः। तत्र शास्त्रार्थकुशलाः मुनयः शक्त्या, ज्ञानैः, नियमैः च यज्ञकर्माणि सम्यग् अन्ववापन्। तत्र वेदविदः सदा वादैः, वाक्प्रत्ययान्, वेदबाह्यविवदिन् निगृह्य, स्वमतं प्रतिष्ठापयन्ति। तत्र पर्वतपादे स्फटिकशिलासु निर्मलम् अमृतोपमम् जलं प्रवहति, स्वादु फलवृक्षैः समृद्धं, मृगशून्यं, नैमिषं मुनितपस्योग्यं बभूव। तस्मिन् देशे दृढव्रता महर्षयः परमदेवं पूजयन्तः यज्ञाय समारभन्त। यथापूर्वं लोककर्तारः विश्वोत्पत्त्यर्थं तद् अचेष्टन्। तदा यज्ञसत्रे समाप्ते, विपुलदानेन सह, पितामहाज्ञया वायुः स्वयम् आगतः। स एव स्वयम्भुवः शिष्यः, सर्वं प्रत्यक्षदर्शी; तस्याज्ञया सप्तसप्तकविभक्ताः मरुतः स्थिताः। स सर्वेषां भूतानां अङ्गप्राणान् स्वकर्मणा सञ्चालयति, सर्वेषां देहान् धारयति। अष्टाभिः सिद्धिभिः, ऐश्वर्येण च युक्तः, शुद्धमार्गेण लोकान् पालयति, कालदिक्परः। स खलु, तत्ववित्सु आकाशसम्भूतः द्विविधस्वरूपः, स्पर्शशब्दसंपन्नः, अग्निसंभवः इति कथ्यते। तं मुनयः यज्ञनिरतान् आश्रमे आगतम् आलोक्य, पितामहवचनं स्मृत्वा, अतुलां प्रीतिं प्राप्नुवन्। सर्वे ते, आकाशजं तम् उपेत्य, उत्थाय, प्रणम्य, सुवर्णासनं तस्य समारोपयन्। स अपि तत्रोपविष्टः, मुनिभिः सम्यग् पूजितः, सर्वान् अभिवाद्य, तेषां कुशलं पप्रच्छ। "कच्चित् भवद्भ्यः कुशलम्, ब्राह्मणाः? कच्चित् महायज्ञः सम्यग् अभवत्? कच्चिद् दानवाः, देवद्विषः, यज्ञं न बाधितवन्तः? कच्चित् देवपूजायां स्तोत्रास्त्रपितृकर्मसु वा, किञ्चित् दोषः प्रायश्चित्तं वा न जातम्? कच्चित् विधानतः कर्म कृतम्? यज्ञे समाप्ते, किम् अधुना कर्तुम् इच्छथ?" इत्युक्त्वा, शिवाराधनपरायणेन वायुनाऽभिनन्दिताः, सर्वे मुनयः शुद्धचित्ताः, विनयेन प्रत्युवाचुः। "अद्य नः सर्वं कुशलम्, अद्य नः तपोऽपि सफलम्, यः त्वं स्वयम् अत्रागतः अस्माकं कल्याणवृद्धये। इदानीं त्वं पुरातनं चरित्रं शृणु; यदा अस्माकं मनांसि तमसा आवृण्वन्ति स्म, तदा प्रजापतिं ज्ञानार्थं पूजयामास। स एव शरणागतशरणः, अनुग्रहात् अवदत्— 'रुद्रः सर्वातिशायी, ब्राह्मणाः, स एव परकारणम्'। तस्य स्वरूपं तर्केण न गृह्यते; भक्त्या एव ज्ञायते, तस्य कृपया एव भक्तिर्जायते, कृपया च मोक्षः प्राप्यते। तस्मात् तस्य कृप्यर्थं, रुद्रं परकारणं नैमिषे दीर्घयज्ञेन पूजयितव्यम्।