शिवपुराणम्

समत्वात् प्रसादसङ्गः सम्पद्यते, ततः धर्मवैशिष्ट्यं जायते। धर्मवैशिष्ट्यलाभेन जीवस्य पापानि विनश्यन्ति। एवं पापक्षये कृते, बहुजन्मक्रमेण शनैः शनैः, ज्ञानपूर्विका साम्बसर्वेश्वरभक्तिः उत्पद्यते। ईश्वरस्य प्रसादः स्वभावानुसारं दीयते; प्रसादात् कर्मत्यागः जायते, न तु स्वभावतः, किं तु फलस्य त्यागेन। तस्मात् कर्मफलत्यागात् शिवधर्मस्य शुभमार्गः प्रवर्तते, स च द्विविधः—स्वतन्त्राचार्यसम्बन्धेन वा, पराश्रयेण वा। तत्र यः सङ्कल्पपूर्वकं कर्म करोति, स निष्कल्पकर्मकृतः शतगुणं श्रेष्ठः। शिवधर्मपरम्परायां शिवज्ञानसंयोग एव प्रमुखः। ज्ञानप्रभावात् जीवः संसारदोषान् पश्यति; ततो विषयेषु वैराग्यं जायते, वैराग्यात् अन्तःकरणसंस्कारः सम्पद्यते। सम्यगन्तःकरणलाभिनः कर्मणि न स्थैर्यम्, ध्यान एव स्थैर्यं; ज्ञानध्यानाभ्यां युक्तस्य योगः प्रवर्तते। योगात् पराभक्तिः जायते, ततः प्रसादः; प्रसादेन जीवः मोक्षं प्राप्य शिवतुल्यः भवति। प्रसादस्य क्रमा न निश्चितः; यथा पात्रता, तथा प्रसादः दीयते। कश्चित् गर्भस्थ एव मुक्तिम् आप्नोति, अन्यः जातमात्रः; अपरः बालः, युवाऽथवा वृद्धः मुक्तिम् आप्नोति। कश्चिच्छ्वापदयोनि-मुक्तः, अन्यः नरकेभ्यः; अन्यः किञ्चित् अवस्थां प्राप्य तस्य क्षये मुक्तिम् आप्नोति। कश्चिद् अवस्थां क्षीणां पुनः प्राप्त्वा मुक्तिम् आप्नोति; अन्यः किञ्चित् पन्थानं प्राप्त्वा तत्र कालयुक्तः स्थित्वा मोक्षं लभते। अतः मोक्षः नैकविधः मन्यते; केवलं ज्ञानभावानुसारं प्रसादेनैव पूर्णता सिध्यति। तस्मात् तस्य प्रसादार्थं, वाङ्मनःकायदोषरहितः, शिवमेव सदा चिन्तयन्, भार्याभिः पुत्रैः वह्निभिः सहितः, शिवमेव उपासेत। सर्वे त एव तस्मिन् निष्ठिताः, तस्मै भक्ताः, तेनैव संयुक्ताः, तमेव शरणं गत्वा, सर्वाणि कर्माणि तस्मिन्नेव एकचित्ताः कुर्वन्ति। दीर्घयागारम्भेण सहस्रवर्षपर्यन्तं यज्ञसमाप्तौ, मन्त्रयोगबलात् प्राणः तत्रैव निष्क्रामति। स एव ते हितोपायं वक्ष्यति; ततः पुण्यं परमसुन्दरं वाराणसीपुरं गन्तव्यम्। तत्र, यत्र सर्वेश्वरः पिनाकधन्वा भगवतीसहितः भक्तानां प्रसादाय सदा निवसति। तत्र महान् विस्मयो दृष्ट्वा त्वं मयि आगमिष्यसि; ततः अहं ते, द्विजश्रेष्ठ, मोक्षोपायं वदिष्यामि। येन एकस्मिन्नेव जन्मनि मोक्षः सुलभः स्यात्, संसारजन्यबहुजन्मबन्धनात् विमुक्तिः लभ्यते। मया निर्मितं मनोमयं चक्रं प्रतिपाद्यते; यस्य चक्रस्य निम्नभागः विनश्यति, स एव देशः तपस्यै शुभः। एवं उक्त्वा, मनोमयं चक्रं सूर्यसदृशं दीप्तमानं दृष्ट्वा, पितामहः महादेवं प्रणम्य तत् चक्रं विससर्ज। तं विश्वेश्वरं प्रणम्य हृष्टाः मुनयः, यत्र तस्य चक्रस्य निम्नभागः पतितः तत्र जग्मुः। तत् चक्रं सुसंहतं स्निग्धं शिलातले रम्ये, निर्मले मधुरोदके निकटे, कस्यचित् कानने पतितं तिष्ठति स्म। तत् काननं नैमिषाख्यं प्रसिद्धं जातम्, मुनिभिः पूजितं, यक्षगन्धर्वविद्याधरैः आकीर्णम्। तत्र, भाग्यवशात्, उर्वश्याः रूपगुणैः आकृष्टः पुरूरवा अष्टादशद्वीपसमुद्रान् अतिक्रम्य ययौ। स तत्र मोहाविष्टः, विधिविरुद्धं हिरण्यमयमाहवनीयमादत्त; तं कोपिताः मुनयः कुशधाराभिः वज्रवत् प्राहरन्। तत्रैव, प्राचीनकाले, लोककर्तारः सृष्टिकामाः, ब्रह्मविद्भिः सह देवयागं प्रारब्धवन्तः। तत्र, वाक्यार्थनिपुणाः ऋषयः, बलज्ञानकर्मयुक्ताः, विधिपूर्वकं कर्म अकुर्वन्। तत्र, वेदविदः सदा, वादैः वाक्यैश्च, वेदबाह्यतर्कनिष्ठान् विवादिनः पराजयन्ति। पर्वतस्य पादे स्फटिकसदृशात् शिलातः अमृतोपमं निर्मलम् आपः प्रवहन्ति स्म, पीयूषवत् मधुरपेयम्, फलवृक्षसमृद्धम्, मृगशून्यम्—नैमिषारण्यं तपस्विनां तपःस्थानेन योग्यतमम् आसीत्। तस्मिन् देशे, दृढव्रता महर्षयः महात्मानः, महादेवं सम्पूज्य, यज्ञं प्रारब्धवन्तः। यथा प्राचीनकाले लोककर्तारः सृष्टिकामाः आसीत्। तत्र, यज्ञसमाप्तौ, बहुदानदानान्ते, पितामहाज्ञया, वायुः स्वयम् आगतः। स साक्षात् स्वयम्भूभगवत्-शिष्यः, सर्वं प्रत्यक्षदर्शी; तस्याज्ञया सप्तसप्तकाः मरुतः प्रतिष्ठिताः। स सर्वेषां प्राणिनां अङ्गप्राणान् स्वकर्मणा सञ्चालयति, सर्वेषां देहान् धारयति। अष्टाभिः सिद्धिभिः, ऐश्वर्यसम्पन्नः, शुद्धोपायेन लोकान् धारयति, कालदिक्-अतीतः। स आकाशसम्भवः, द्विविधस्वरूपः, स्पर्शशब्दाव्याप्तः, तेजःस्रोताऽपि इति तत्त्वदर्शिभिः कथ्यते। तं मुनयः, दीर्घयागनिरतान्, पितामहवचनस्मरणेन, अतुलं हर्षं प्राप्नुवन्। सर्वे तं दिविजं दृष्ट्वा उत्थाय, प्रणम्य, सुवर्णासनं तस्योपकल्पयन्।