शिवपुराणम्

यः तद् ध्यानतः तत्त्वेन स्थितः भवति, तस्य बन्धनान्ते विश्वमायानिवृत्तिः जायते। यस्मिन् न विद्युत् प्रकाशते, न सूर्यः, न चन्द्रमाः; यस्य प्रकाशेन सर्वं इदं प्रकाशते—एषा शाश्वती शिक्षैव। एकः देवः महादेवः महेश्वरः ज्ञेयः, तस्य परमं पदं न प्राप्यते। स एव आदिः, अनादिः, अनन्तः, स्वभावतः शुद्धः, स्वतन्त्रः, पूर्णः, स्वेच्छया चलनाचलनधारी। प्रकृत्यतिरिक्तस्वरूपवान्, तेजस्वी, लक्षणरहितः, मुक्तः च मोक्षदः, कालातीतः, कालप्रेरकः च। सः सर्वातीतः, सर्वत्र स्थितः, सर्वज्ञः, षड्भावकालेश्वरः, जगताम् अधिपः। सः उत्तमात् उत्तमः, परमात् परतरः, अनन्त-ससीमयोः संगमः, अनन्तपद्ममधुकरः। स एव अखण्डाण्डसमूहेषु एकत्वं कुर्वन्, दानवीर्यगम्भीरमाधुर्यभयानां निवासः। तस्य तुल्यं न किञ्चन, न चातिरिक्तम्; सः सर्वेषु भूतिषु अतुल्यः, राज्ञां राजा। तस्य विचित्रकर्मणा जगत् आदौ सृज्यते, अन्ते च तदेव तस्मिन् लीयते। सर्वे भूतानि तस्य वशे, सः सर्वेषां नियन्ता; स च केवलं पराभक्त्या दृश्यते, नान्यथा कदापि। व्रतानि, दानानि, तपांसि, नियमाश्च—एतानि प्राचीनैः मुनिभिः अन्तःकरणार्थं प्रवदितानि, नात्र संशयः। हरिः, अहम्, रुद्रः, अन्ये च देवासुराः—वयं सर्वे अपि तस्य दर्शनाय घोरैः तपोभिः अपि इच्छामः। पतितैः, मोहितैः, दुष्टैः, निन्दितैः च सः न दृश्यते; भक्तैस्तु, अन्तर्युक्तैः बहिर्युक्तैश्च, सः पूजनीयः, संप्रार्थनीयश्च। एष त्रिविधः स्वरूपः—स्थूलं, सूक्ष्मं, परं—स्थूलं मया अमरैश्च दृश्यते, सूक्ष्मं योगिभिः। परं तु यत् शाश्वतं ज्ञानानन्दमविनाशि, तद् तस्मिन् निष्ठाभक्तैः दृश्यते। किमधिकं वक्तव्यम्? परं रहस्यं तदेव—निःसंशयं शिवभक्त्या मोक्षः सिध्यति। सा भक्तिः केवलं कृपया जायते, कृपा च भक्तेः उत्पादिका—यथा बीजात् अंकुरः, अंकुरात् बीजं च। सर्वत्र जीवस्य सर्वसिद्धयः कृपापूर्विका एव; सर्वोपायैः, अन्ते, कृपया एव सिध्यति। कृपायाः साधनं धर्मः, वेदप्रदर्शितः; तस्य आचरणेन पुण्यपापयोः समता भवति। समत्वात् कृपासंयोगः, ततः धर्मस्य वैशिष्ट्यं; धर्मवैशिष्ट्यप्राप्तौ, आत्मनः पापक्षयः। एवं, पापक्षये, अनेकजन्मक्रमेण, साङ्गज्ञानेन पूर्वं साम्बस्य, सर्वेश्वरस्य, भक्तिर्जायते। भगवतः कृपा स्वभावानुसारं दीयते; कृपया कर्मत्यागः जायते—न स्वरूपतः, किन्तु फलत्यागरूपेण। अतः कर्मफलत्यागेन शिवधर्मस्य शुभमार्गः प्रवर्तते; स च द्विविधः—स्वतन्त्रः, आचार्याश्रितः वा। तत्र, संकल्पयुक्तः शतगुणं श्रेष्ठः, संकल्परहितात्; शिवधर्मपरम्परायां शिवज्ञानसंयोगः प्रधानः। ज्ञानप्रभावात् संसारदोषदर्शनं जायते; ततो विषयेषु वैराग्यं, वैराग्यात् अन्तःकरणोपचारः। यः सम्यगन्तःकरणं प्राप्नोति, तस्य ध्याननिष्ठा, न कर्मनिष्ठा; ज्ञानध्यानरतस्य योगः प्रवर्तते। योगात् पराभक्तिः, ततः कृपा; कृपया जीवः मुक्तः, शिवसमः च। कृपायाः क्रमः न निश्चितः; यथा पात्रता, तथा कृपाप्रदानम्। केचित् गर्भस्थ एव मुक्ताः, अन्ये जन्मनि; अपरः बाल्ये, यौवने, वृद्धावस्थायाम् वा। केचित् तिर्यग्योन्यां मुक्ताः, अन्यः नरके; अन्यः किञ्चित् स्थितिं प्राप्य, तस्य क्षये मुक्तिम्। केचित् स्वीयं स्थितिं क्षपयित्वा पुनः आगत्य मुक्ताः; अन्यः किञ्चित् मार्गं प्राप्य, तत्र स्थित्वा मुक्तिम्। अतः, मुक्तिः नैकविधा, किन्तु कृपया एव, ज्ञानस्वभावानुसारं, पूर्णता प्राप्यते। अतः तस्य कृपायै, सदा शिवमेव ध्यानं कुर्यात्—वाङ्मनःकायदोषरहितः, भार्यापुत्राग्निसंयुक्तः। सर्वे ते तस्मिन् निष्ठाः, तस्मै भक्ताः, तेन एकतया, तस्मिन्नेव शरणं गत्वा, सर्वाणि कर्माणि तस्मिन्नेव मनसा कुर्वन्ति। दीर्घयागारम्भे, सहस्रदेववर्षपर्यन्ते, अन्ते प्राणः तत्र मन्त्रयोगबलात् निर्गच्छति। स एव ते साधनं ब्रूयात् परमश्रेयोर्थम्; ततः पुण्यं, परममङ्गलं वाराणसीं प्राप्नुयात्। यत्र सर्वेश्वरः पिनाकधारी, देवीसमेतः, भक्तानां कृपार्थं नित्यं वसति। तत्र महदाश्चर्यं दृष्ट्वा, त्वं मम समीपं आगमिष्यसि; तदा अहं ते, द्विजश्रेष्ठ, मोक्षोपायं वदामि। येन एकजन्मना मोक्षः तव हस्तगः स्यात्—संसारजननमरणबंधनात् विमुक्तिः।