शिवपुराणम्

कदाचित् महर्षयः तेजस्विनः, बलसम्पन्नाश्च, एकत्र समागत्य विराजन्ते स्म। तत्र तान् दृष्ट्वा भगवाञ् ब्रह्मा, सर्वज्ञः, पृष्टवान्—“भोः महर्षयः, केन हेतोः यूयं सर्वेऽत्र समागताः?” इति। तं ब्रह्माणं नम्रभावेन, कृताञ्जलयः, ब्रह्मविदः सर्वे समभ्यधुः—“भगवन्, घोरतमःपरिवृताः स्मः, क्लिश्यमानाः, परस्परं विवादमानाश्च; न चात्र परमं किंचित् प्रतिपद्य मह्यते। त्वं हि सर्वलोकधारकः, सर्वकारणकारणं च; भगवन्, न किञ्चिदस्ति यद् त्वया न ज्ञायेत। कोऽत्र सर्वोत्तमः पुरातनः पुरुषः, विशुद्धः, पूर्णः, नित्यः, परः प्रभुः? केन चास्चर्येण कर्मणा जगदादौ सृज्यते? एतद् अस्माकं संशयं सम्यगाख्याहि, महर्षे, सत्यं ब्रूहि।” एवं पृष्टे, ब्रह्मा देवासुरर्षिसंनिधौ विस्मयस्मितमुखः, दीर्घं चिन्तयित्वा, उत्थाय, ‘रुद्र’ इति उच्चार्य, प्रमोदबाष्पपूरिताङ्गः, कृताञ्जलिः, भाषते स्म। स उवाच—“यस्मात् पुरुषात् वाक् च मनश्च निवर्तेते, न प्रतिपद्येते; यस्य चानन्दं ज्ञात्वा पण्डितः किञ्चन न भीति प्राप्नोति। यस्मादिदं सर्वं ब्रह्मविष्णुरुद्रादि, सर्वभूतैः सह, इन्द्रियैः सह, आदौ समुत्पन्नम्। यः कारणानां कारणं, कारणानां चिन्तकं च, स एव परं कारणं; स कदापि नान्यतः, न क्वचित्, न कदाचन जायते। सर्वैश्वर्यसम्पन्नः, ‘सर्वेश्वर’ इति प्रसिद्धः, स मुक्तिकामैः सर्वैः ध्यान्यः—शम्भुः, व्योममध्ये स्थितः। येन पूर्वं मया, तस्य पुत्रेण, सृष्टोऽहं, तेन च मे ज्ञानं दत्तम्; तस्य प्रसादेन अहं प्रजापतित्वमवाप्नोमि। स एव भगवान्, वृक्षवत् अचलः, व्योम्नि एकाकी तिष्ठति; येन सर्वमिदं जगत् महात्मना पुरुषेण व्याप्तम्। स एवैकः, स्थावरजङ्गमेषु, सक्रियः; स एव बहुरूपः बीजभूतः, स महेश्वरः। स एवैकः पुण्यः रुद्रः, द्वितीयो नास्ति कश्चन। स एव जनानां हृदये नित्यं स्थितः, परैः न दृश्यते; स सर्वं पश्यन्, जगति सदा वर्तते। स एव अनन्तशक्तिसम्पन्नः प्रभुः, सर्वकारणेषु कालातीतत्वेऽपि स्थितः। यस्य न दिनं न रात्रिः, न समो नापि श्रेष्ठः; यस्य परा शक्तिः स्वाभाविकी, नित्यं ज्ञानक्रियासमन्विता। यत् नश्यति चाव्यक्तं, यश्चामृतमक्षरं च, तयोः परमार्थरूपः स एक एव हरः। यः तद् ध्यानात् तत्त्वनिष्ठः स्यात्, तस्य बन्धमोक्षे जगन्माया निवर्तते। यस्मिन्नेव न विद्युत् न सूर्यः न चन्द्रमाः प्रकाशते; यस्य प्रकाशेन सर्वमिदं प्रकाशते—एषा नित्या विद्या। स एकः देवः, महादेवः, ज्ञेयः महेश्वरः; न तस्य परमं पदं प्राप्तुं शक्यते। स आदिः, अनादिः, अनन्तः, स्वभावशुद्धः, स्वतन्त्रः, पूर्णः, स्वेच्छया चलनाचलनवान्। स्वरूपातीतः, तेजस्वी, लक्षणरहितः, मुक्तः, मोचकः, कालातीतः, कालप्रेरकः च। सर्वातीतः, सर्वेषु स्थितः, सर्वज्ञः, षड्विधकालस्वामी, सर्वस्यास्य लोकस्य प्रभुः। स उत्तमेषु परमः, परमात् परतरः; अनन्तपरिमितयोः संगमः, अनन्तपद्ममधुकरीव। स एव विद्वान्, अखण्डाण्डान्येकत्वेन सङ्घटयति; दानवीर्यगम्भीरमधुरभयानां निलयः। तस्मात् समं नास्ति किञ्चन, न चातिरिक्तम्; स एव सर्वेषां भूतानां तुलनातीतः, राजाधिराजः। तस्यैव विचित्रकर्मणा जगदादौ सृज्यते, कालान्ते तदिदं जगत् तस्मिन्नेव लीयते। सर्वे भूतानि तस्य वशे, स एव सर्वं नियच्छति; पराभक्त्या तु स एव दृश्यते, नान्यथा क्वापि। व्रतानि, सर्वदानानि, तपांसि, नियमाश्च—एतानि प्राचीनैः पण्डितैः अन्तर्बोधार्थं निर्दिष्टानि, नात्र संशयः। हरिः, अहम्, रुद्रः, अन्ये च देवासुराः, अद्यापि, घोरतपसा, तं द्रष्टुमिच्छामः। पतितैः, मोहितैः, दुष्टैः, निन्दितैश्च स न दृश्यते; भक्तैस्तु, अन्तर्युक्तैः, बहिर्युक्तैश्च, पूज्यः सम्बोध्यश्च। एष त्रिविधं रूपं—स्थूलं, सूक्ष्मं, परं च—इति; स्थूलं वयं च देवाश्च पश्यामः, सूक्ष्मं योगिनः। यत् तु परं, नित्यम्, ज्ञानानन्दमक्षरं, तद् तस्मिन् निष्णातैः, तद्व्रतनिष्ठैः, दृश्यते। किमन्यद् बहु वदामि? एष एव परं गुह्यं गुह्यानां—नात्र संशयः—शिवभक्तिः मोक्षदायिनी। सा भक्तिः कृपया जायते, कृपा च भक्त्या—यथा बीजात् काण्डः, काण्डात् बीजं च। सर्वत्र आत्मनः सर्वसिद्धयः कृपापूर्विका एव; सर्वैरपि उपायैः, अन्ते कृपया एव सिध्यति। कृपायाः साधनं धर्मः, यथा वेदैः प्रदर्शितः; तस्य आचरणेन पुण्यपापयोः सम्यग्व्यवहारः स्यात्।