शिवपुराणम्

ऋषयः सर्वे देवैः सह दैत्यैश्च साक्षात् सृष्टिकर्तारं ब्रह्माणं अक्षरं द्रष्टुम् उपजग्मुः। तत्र भगवतः ब्रह्मणः दिव्ये मन्दिरे, यत्र स देवैः दानवैः च स्तूयमानः आसीत्। मेरोः शृङ्गे रम्ये मनोहरस्मिन्स्थले, यत्र देवदानवसमाकीर्णं, सिद्धचारणसंवादैः पूरितं, यक्षगन्धर्वसंघैः सेव्यमानं च, तत्र तं ब्रह्माणं द्रष्टुं ते जग्मुः। तद् गिरिशृङ्गं पक्षिसंघैः निनादितं, रत्नमुक्ताभिः शोभितं, वनगुहास्रोतःप्रपातैः च शोभायमानं दृष्ट्वा, ते ब्रह्मवनं नाम महद्वनं अपश्यन्। तद् वनं नानाविधमृगसंकीर्णं, दशयोजनविस्तीर्णं, शतयोजनदीर्घं च आसीत्। तत्र मनोज्ञं सरः सन्दृश्यते, यत्र मधुरसुधाजलपूर्णं, पुष्पवृक्षैः मदोन्मत्तभृङ्गैः आवृतं च आसीत्। तस्मिन्वने तिष्ठति दिव्यपुरी महती, आदित्यसमप्रभा, यत्र दैत्यदानवराक्षसबलिनः वसन्ति। सा पुरी पिघलितहेममया, उन्नतभित्तिशृङ्गटिका, शतान्यायतनप्रासादमण्डपमण्डिता, राजमार्गैः च शोभिता। तस्या उन्नतानि रत्नमुक्तामणिमण्डितानि गृहाणि नभः स्पृशन्ति इव दृश्यन्ते। तत्र ब्रह्मा प्रजापतिः सभया सह निवसति। तत्र गत्वा, ऋषयः साक्षात् जगतः प्रपितामहम् आत्मनः महात्मानं अपश्यन्। सर्वे ऋषयः देवाश्च तं ब्रह्माणं ददृशुः, दिव्यर्षिसंघैः परिवृतं, सुवर्णसदृशप्रभं, सर्वाभरणभूषितं। तस्य मुखं प्रसन्नं, चेष्टा सौम्या, नेत्रे कमलदलदीर्घे, दिव्यतेजसा युक्तं, दिव्यगन्धानुलेपनं च आसीत्। दिव्यश्वेताम्बरधारिणं, दिव्यमाल्यविभूषितं, यस्य पदद्वयं देवराजदानवयोगीन्द्रैः वन्दितं। सर्वलक्षणलक्षिताङ्गं, चामरहस्तं, सरस्वत्याः प्रभया सूर्यसदृशदीप्तिमन्तं च दृष्ट्वा। तं दृष्ट्वा सर्वे ऋषयः हर्षविकसितवदनाः, शिरसि हस्तान् कृत्वा, तं देवानां श्रेष्ठं स्तोतुम् आरब्धाः। ते प्राहुः—"नमस्ते त्रिमूर्तये, सृष्टिस्थितिलयकारिणे, आद्याय, सनातनाय, ब्रह्मणे, परात्मने। नमः प्रधाने तनुं यस्य, प्रधाने चेष्टयन्ति यः, त्रयःविंशतिधा विकृतः अपि, अविकृतः एव। नमः ब्रह्माण्डमूर्तये, तस्मै यः अन्तः तिष्ठन्, सर्वकार्यसाधकः। नमः सर्वलोकात्मने, सर्वलोकविनियोजकाय, सर्वदेहिनां संयोगवियोगकारणाय। त्वया एव सर्वं सृष्टं, लीनं, पालितं च; तथापि त्वदीयया मायया, न वयं त्वां जानिमः, प्रपितामह।" एवं महर्षिभिः पुण्यैः स्तूयमानः ब्रह्मा, गम्भीरया वाचा, ऋषीन् हर्षयन् इव उवाच—"भोः महर्षयः, वीर्यवन्तः, बलवन्तः, किमर्थं यूयं सर्वे समागताः?" इति। तस्मै ब्रह्मणे देवाय, सर्वे ब्रह्मविदः कृताञ्जलयः, विनयपूर्वकं वाक्यम् ऊचुः—"भगवन्, महत्तमसा आवृताः वयं, क्लिष्टाः, विवादग्रस्ताश्च, न पश्यामः किमिह परं स्यात्। त्वं सर्वलोकधारकः, सर्वकारणकारणम्, न किञ्चित् अस्ति यत् त्वदविज्ञातम्। को वा परः सनातनः पुरुषः, शुद्धः, पूर्णः, नित्यः, परमेश्वरः? केन अद्भुतकर्मणा जगत् आदौ सृज्यते? सत्यम् आख्याहि, हे महर्षे, संशयं नः नाशय।" एवं पृष्टः ब्रह्मा, विस्मयवदनः स्मितपूर्वकं, देवदानवर्षिषिसंनिधौ, चिरं चिन्तयित्वा, "रुद्र" इति उच्चार्य, हर्षार्द्रतनुः, कृताञ्जलिः, प्रोवाच— "यतः वाक् मनः च निवर्तेते अप्राप्य, यस्य आनन्देन ज्ञातेन, विद्वान् किञ्चन न बिभेति। यस्मात् सर्वं, ब्रह्मविष्णुरुद्रादि, सर्वभूतानि, इन्द्रियाणि च, आदौ जायन्ते। यः कारणानां कारणं, चिन्तकं, परं कारणम्, सः कदाचित् अन्यतः न जायते। सः सर्वैश्वर्ययुक्तः, 'सर्वेश्वर' इति नाम्ना, मोक्षकामैः ध्यान्यः, शम्भुः, अन्तरिक्षमध्ये स्थितः। स एव पूर्वं मां ससर्ज, पुत्रम् इव, ज्ञानं च दत्तवान्; तस्य प्रसादेन अहम् इमं प्रजापतिपदं प्राप्तवान्। सः भगवान् स्थाणुः, वृक्षवत्, एक एव आकाशे तिष्ठति; येन एतद् विश्वं पूर्णं, महात्मना पुरुषेण। स एव बहुषु स्थावरजङ्गमेषु, क्रियावान् अक्रियेषु, बीजभूतः, महेश्वरः। स एव एकः पुण्यः रुद्रः, द्वितीयः नास्ति कश्चन। सः सर्वेषां हृदयेषु नित्यं स्थितः, परैः न दृश्यते; सः सर्वं पश्यन्, विश्वे नित्यं वर्तते। स एव अनन्तशक्तिधरः ईश्वरः, सर्वकारणेषु काले मुक्तेषु अपि स्थितः। यस्य न दिनं न रात्रिः, न तुल्यं न चाधिकम्; यस्य पराशक्तिः स्वाभाविकी, नित्यं ज्ञानक्रियासमन्विता। यद् क्षरं च अक्षरं च, अमृतं च, तयोः आत्मा अक्षरस्वरूपः एकः एव हरः।" एवं भगवान् ब्रह्मा ऋषिभ्यः तत्त्वं सम्यग् आख्यात्।