शिवपुराणम्

सर्वेभ्यः ऋषिभ्यः महतीं भक्तिं समुपलभ्य, प्रतिदिनं श्रद्धया आह्वानाद्यन्तकं विधिं समाचरेत्। एवं लिङ्गे च शङ्करमूर्तौ च प्रभोः पूजनं विधीयते। शिवाराधनस्य प्रभावेन, श्रोत्रादीनि परित्यज्य अपि, सिद्धिः लभ्यते; प्राचीनमहात्मानः केवलं लिङ्गमूर्तिपूजनात् मुक्तिं प्राप्तवन्तः। सर्वत्र देवगणाः केवलं मूर्तिरूपेण पूज्यन्ते; किंतु कथं शिवः सर्वत्र लिङ्गमूर्त्योः रूपेण पूज्यते? एतदाश्चर्यम् ऋषयः, पुण्यं च प्रश्नं कृतवन्तः; अस्मिन् विषये केवलं महादेव एव वक्ता, अन्यः कश्चन नास्ति। श्रोतव्यं यत् शिवेन उक्तं, यथाऽऽचार्यमुखात् परम्परया श्रुतम्—शिवः एव ब्रह्मस्वरूपत्वात् 'निष्कलः' इति कथ्यते। सः साकलत्वात् साकलश्च; अतः सः साकलनिष्कलश्च। निष्कलत्वेन तस्य लिङ्गं निराकारं तेनैव संयुक्तं स्यात्। साकलत्वात् मूर्तिः तस्य रूपं; साकलनिष्कलस्वरूपत्वात् 'ब्रह्म' शब्देनोच्यते सः परः। एवं लिङ्गमूर्त्योरुभयोरपि जनैः सदा पूजनं क्रियते; अन्ये ब्रह्म न सन्ति, अतः ते कदापि निष्कलाः न भवन्ति। अतः निष्कलं लिङ्गं न देवेश्वरैः पूज्यते; अन्ये ब्रह्म न सन्ति, जीवाः च, एवं अन्ये देवगणाः अपि। केवलं साकलं मूर्तिं मौनेन पूजनं विधीयते; अन्ये जीवाः, हे शङ्कर, शङ्करः एव ब्रह्म। एषः वेदान्तसारात् प्रतिष्ठितः, प्रणवस्यार्थेन प्रकाशितः; अतीते काले नन्दिकेश्वरः मन्दरपर्वते एवं पृष्टः। सनत्कुमारः, ब्रह्मणः पुत्रः, मुनिवरः, शिवादीनां विषये, सर्वत्र पृष्टवान्। मूर्तिमात्रं श्रूयते दृश्यते च पूजार्थे; शिवपूजायाम् एव लिङ्गमूर्त्योः उभयोरपि दर्शनं भवति। अतः वद, शुभे, तत्त्वमेतत् मम शुभबुद्धये; अयं प्रश्नः परमगुह्यः, ब्रह्मलक्षणः। यत् शिवेन उक्तं, तत् भक्त्या शृणु, पापवर्जित; शिवः ब्रह्मस्वरूपत्वात् निष्कलः एव। तस्य लिङ्गमेव सर्ववेदेषु पूजार्थे स्वीकृतम्; सः साकलत्वात् साकलनिष्कलः च। तथैव मूर्तिः सर्वत्र पूजार्थे स्वीकृता; अन्ये जीवाः साकलाः च, सर्वत्र एव। मूर्तिमात्रं वेदविधानतः पूजार्थे स्वीकृतम्; देवेषु प्रादुर्भावे केवलं साकलं रूपं दृश्यते। शिवस्य लिङ्गमूर्त्योरुभयं दृष्टिगोचरं भवति; धन्ये, त्वया लिङ्गमूर्तिप्रसारः प्रकीर्तितः। शिवस्य चान्येषां च भेदः परमार्थतः कृतः; अतः तदेव परं, लिङ्गमूर्त्यादिसम्बन्धात् जातम्। योगेश्वर, लिङ्गस्य प्रादुर्भावस्य लक्षणं श्रोतुमिच्छामि; शृणु, प्रिय, स्नेहात् परं वक्ष्यामि। पुरा, महाकल्पस्य अन्ते, यदा जगत् प्रसिद्धम् आसीत्, द्वौ महात्मानौ—ब्रह्मा विष्णुश्च—परस्परं विवादं कृतवन्तौ। तयोः अहंकारनाशाय, परमेश्वरः अनन्तस्तम्भरूपेण स्वस्वरूपं मध्ये प्रादर्शयत्। ततः स्वलिङ्गचिह्नात् शिवः स्तम्भरूपेण स्वं लिङ्गं सर्वलोकहिताय प्रादर्शयत्। तस्मात् कालात् प्रभृति, लोकेषु प्रभोर्लिङ्गं निराकारं मन्यते, तथा साकारे मूर्तिः शिवस्य प्रतिष्ठिता। अन्येषां देवतानां केवलं मूर्तिः प्रतिष्ठिता; तस्य तस्य देवस्य मूर्तिः तस्य तस्य भोगदायिनी शुभा च। किन्तु शिवस्य लिङ्गमूर्तिः भोगमोक्षप्रदा शुभा च। एकदा, योगिनां नाथ, विष्णुः शेषे शयनं कृत्वा, परमसमृद्ध्या परिवृतः, स्वैः परिचारकैः सहितः आसीत्। तत्र, कदाचित् ब्रह्मा, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, समागत्य, पद्मनयनं विष्णुं शयने स्थितं पप्रच्छ। 'कः त्वं, इह पुरुषवत् शयानः, मां गर्वेण पश्यसि? उत्तिष्ठ, वत्स, पश्य माम्, स्वमधिपतिं, यः अत्र आगतः। यः स्वगुरुमधिपतिं समागतम् अवज्ञया पश्यति, सः द्रोही मूढः; तस्मै प्रायश्चित्तं विधीयते।' एवं उक्त्वा, विष्णुः क्रुद्धः सन् अपि, बहिः शान्तः आसीत्—'शान्तिः ते, स्वागतम्, वत्स, उपविश, एष आसनं गृहाण।' ब्रह्मा पुनः तम् अपृच्छत्—'किमर्थं तव मुखं विकृतम्, दृष्टिः चापलवी, व्याघ्रस्य इव, हे विष्णो? महान् गर्वः त्वां प्राप्तः, कालेन प्रेरितः। वत्स, पितामहः जगतः स्वामी, त्वं च तस्य रक्षकः; इदं जगत् मयि स्थितम्, तथापि त्वं नराणां मध्ये चौरवत् आचरसि। कमलनाभात् जातः त्वं मम पुत्रः, तथापि व्यर्थं भाषसे।' एवं तयोः मोहितयोः, अजितयोः, विवादः अभवत्—'अहमेव परः, न त्वम्; अहमेव ईश्वरः, न त्वम्।' परस्परं हन्तुं इच्छन्तौ, युद्धाय उद्यतौ। तौ अमरौ वीरौ, ब्रह्मा हंसारूढः, विष्णुः गरुडारूढः, परस्परं युद्धं कृतवन्तौ; तयोः अनुयायिनः अपि युद्धं कृतवन्तः। तदा सर्वे देववर्गाः विमानैः आकाशे संगम्य, तदद्भुतयुद्धदर्शनाय उत्सुकाः अभवन्। ते पुष्पवृष्टिं कृत्वा, आकाशे स्वच्छन्दं दृष्ट्वा, तत्र गरुडारूढः विष्णुः ब्रह्मणः उरसि क्रुद्धः अभवत्। ततः क्रुद्धः ब्रह्मा असंख्येयाणि बाणानि, विविधानि भीषणानि आयुधानि विष्णोः वक्षसि ससर्ज। तदा सः अग्निसमप्रभाणि शस्त्राणि बाणांश्च ससर्ज; तयोः युद्धदर्शनं खलु अद्भुतम् आसीत्।