शिवपुराणम्

ततः किम् अभवत्? तस्य पुरुषस्य मुखात् वेदाः साक्षात् प्रकटिताः, तस्य वाचः प्रवृत्त्या सर्वशास्त्राणां क्रिया उत्पन्ना। पृथिव्यां जनाः तस्य ज्ञानस्य विस्तारं न शक्षुः ग्रहीतुं; तदा जगन्नाथस्य आज्ञया ज्ञानस्य सारः संक्षिप्तः। प्रत्येकस्य द्वापरयुगे, विष्णुः—यः जगत्स्वरूपः, महाशक्तिमान्—व्यासनाम्ना पृथिव्यां अवतरति। एवं द्विज, द्वापरयुगे वेदाः विभक्ताः, ततः पुराणाद्यग्रन्थाः रचिताः। पुनः अस्मिन द्वापरे, सः सत्वतीपुत्रः वनमध्ये जन्मग्रहणं कृतवान्, हविष्यमाणः कृष्णद्वैपायनः नाम्ना प्रसिद्धः। सः मुनिः वेदान् संक्षिप्य चतुर्भागेषु विभक्तवान्; तस्मात् वेदव्यासः इति लोके कीर्तितः। सः पुराणानि अपि चत्वारिंशद् लक्षश्लोकपरिमितानि संक्षिप्य कृतवान्; देवभूमौ तु तेषां विस्तारः शतकोटिपरिमितः। यः द्विजः चतुर्वेदान् सहाङ्गोपनिषद्भिः जानाति, किंतु पुराणं न वेद, सः न तु सच्चित्। वेदस्य पूर्त्यर्थं इति हासपुराणाभ्यां सह पठनीयम्; वेदः भयात् मन्यते—मम अल्पश्रवणेन अतीर्णः भविष्यामि। सृष्टिः, प्रलयः, वंशावलिः, मन्वन्तराणि, वंशानां चरितानि—एते पञ्च पुराणस्य लक्षणानि। पुराणं दश चाष्ट च रूपेषु, महत् लघु च, सत्यविद्भिः मुनिभिः उपदिष्टम्। ब्रह्म, पद्म, वैष्णव, शैव, भागवत, भविष्य, नारदीय, मार्कण्डेय—एते प्रमुखाः। अग्नेय, ब्रह्मवैवर्त, लिङ्ग, वराह, स्कन्द, वामन, कूर्म, मत्स्य, गरुड—एते अपि गणिताः। ब्रह्माण्ड अपि गणितम्; एषा पुराणानां पवित्रा क्रमा। तेषु शैवः चतुर्थः, सर्वार्थसाधकः। एषः शास्त्रः, शतसहस्रश्लोकसम्पन्नः, द्वादशविभागयुक्तः, शिवेन स्वयम् रचितः; तत्र धर्मः प्रतिष्ठितः। तत्र धर्मानुग्रहं कृत्वा, त्रिवर्णजनाः मोक्षकामाः शिवमेव शरणं यान्ति। देवाः अपि केवलं तस्य शरणं गत्वा मोक्षं प्राप्नुवन्ति, अन्यथा न। अधुना शैवपुराणस्य विभागान् संक्षेपेण शृणु, यः वेदसम्मतः उच्यते। एते विभागाः—विद्येश्वर, रौद्र, श्रेष्ठ वैनायक, औम, मातृपुराणम्, तथा रुद्रैकादशक। कैलास, शतरुद्र, सहस्रकोटिरुद्र, वायवीय—एते अनन्तरम्। धर्मनाम पुराणम्—एते द्वादश विभागाः; विद्येश्वरः दशसहस्रश्लोकयुक्तः। रौद्र, वैनायक, औम, मातृका—एते अष्टसहस्रश्लोकयुक्ताः; त्रयोदशः तु त्रयोदशसहस्रश्लोकयुक्तः। रुद्रैकादशकः, कैलासः—प्रत्येकः षट्सहस्रश्लोकयुक्तः; शतरुद्रः त्रिसहस्रश्लोकयुक्तः; कोटिरुद्रः अनन्तरः। सहस्रकोटिरुद्रः, सर्वविषयज्ञः, एकादशसहस्रश्लोकयुक्तः, नवसहस्रश्लोकैः संयुक्तः। श्रेष्ठ वायवीयः चतुर्सहस्रश्लोकयुक्तः; धर्मनाम पुराणम् द्वादशसहस्रश्लोकयुक्तम्। एवं शैवपुराणं शाखाभिः विभक्तं शतसहस्रश्लोकयुक्तं कथ्यते; वेदसारः, भोगमोक्षप्रदः। व्यासः तं चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकपरिमितं संक्षिप्य कृतवान्; तेषु शैवपुराणं चतुर्थं, सप्तसंपुटयुक्तम्। तेषु प्रथमं विद्येश्वरः, द्वितीयं रुद्रसंहिता, तृतीयं शतरुद्रः, चतुर्थं कोटिरुद्रः। पञ्चमं औम, षष्ठं कैलाससंहिता, सप्तमं वायवीयः—एवं सप्त विभागाः। विद्येश्वरः द्विसहस्रश्लोकयुक्तः, रौद्रः पंचपञ्चाशतशतश्लोकयुक्तः, तृतीयः द्विसहस्रश्लोकत्रिशतत्रिश्लोकयुक्तः। शतरुद्रः, कोटिरुद्रः—प्रत्येकः द्विसहस्रद्विशतश्लोकयुक्तः; औमः सहस्रश्लोकयुक्तः। कैलासः एकसहस्रचतुश्चत्वारिंशतश्लोकयुक्तः, वायवीयः एकसहस्रचतुश्चत्वारिंशतश्लोकयुक्तः। एवं संख्यानुसारं शिवपुराणं पवित्रतमं चतुर्सहस्रश्लोकयुक्तं कथ्यते। वायवीयपुराणं अपि चतुर्सहस्रश्लोकयुक्तं, द्विभागयुक्तं अहं ते कथयामि। एतत् परमं शास्त्रं वेदज्ञानहीनाय, श्रद्धाहीनाय, पुराणज्ञानहीनाय न वक्तव्यम्। शिष्याय परीक्षिताय, धर्मिष्ठाय, अनसूयाय, शिवभक्ताय, शिवधर्मानुग्रहाय दातव्यम्। नमः तस्मै व्यासाय, अनन्ततेजसे, यस्य कृपया पुराणसमूहः मयि स्थितः। पुरातने काले, महाकल्पस्य समाप्ते, पूर्वकल्पस्य अन्ते, नूतनकल्पस्य आरम्भे, सृष्टिकर्मणि प्रवृत्ते, समाजे स्थापिते, जनाः जाग्रताः, षड्वर्गमुनयः परस्परं संवादं कृतवन्तः। तेषु महान् विवादः उत्पन्नः—'एषः श्रेष्ठः', 'न, सः न', इति; परन्तु परमार्थः दुर्ग्राह्यः, तत्र निश्चितिः न प्राप्ता।