शिवपुराणम्
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
यः स्वयम् यथाशक्ति उपकरणानि अनायासेन समर्पयितुं शक्नोति, स तानि कपटं विना लिङ्गस्य वा प्रतिमायाः कृते समर्पयेत्, निरन्तरं च पूजां कुर्यात्। भक्त्या च मण्डपं, द्वारं, तीर्थं, मठं, क्षेत्रं, महोत्सवम्, वस्त्रं, गन्धान्, माल्यं, धूपं, दीपं च समर्पयेत्। विविधान्नानि, पिष्टकानि, व्यञ्जनानि, छत्रं, ध्वजं, व्यजनं, चामरं च सर्वोपस्करैः सहितानि समर्पयेत्। सर्वाणि राजोपचाराणि लिङ्गाय प्रतिमायै च दद्यात्, यथाशक्ति प्रदक्षिणं, प्रणामं, जपं च कुर्यात्। महता भक्त्या प्रतिदिनं आवाहनाद्यन्तं कर्म समाचरेत्, एवं लिङ्गे प्रतिमायां च शङ्करस्य पूजनं विधत्ते। एवं पूजायाः प्रभावात्, यदि श्रोत्रादीनि परित्यज्यापि, शिवस्य प्रसादेन सिद्धिः लभ्यते; पूर्वे महात्मानः केवलं लिङ्गप्रतिमा-पूजनात् विमुक्ताः अभवन्। सर्वत्र देवगणाः केवलं प्रतिमारूपेण पूज्यन्ते; परं कथं शिवः सर्वत्र लिङ्गप्रतिमयोः रूपेण पूज्यते? एतद् प्रश्नं, हे महर्षयः, पुण्यं चातिभूतं; अत्र केवलं महादेव एव वक्ता, अन्यः कश्चन नास्ति। यद् शिवेनोक्तं, यथा गुरुमुखात् श्रुतं, तत् वक्ष्यामि। शिवः एव ब्रह्मस्वरूपत्वात् 'निष्कलः' इति कथ्यते। रूपयुक्तत्वात् स 'सकलः' अपि; तस्मात् स सकलनिष्कलः। निष्कलत्वात् तस्य लिङ्गं निराकारं तेनैक्येन स्थितम्। सकलत्वात् प्रतिमा तस्य रूपम्; उभयस्वरूपत्वात् स 'ब्रह्म' शब्देनोच्यते, परमं च। एवं लिङ्गं प्रतिमा च नित्यं जनैः पूज्येते; अन्ये ब्रह्म न सन्ति, अतः ते कदापि निष्कलाः न भवन्ति। तस्मात् निष्कलं लिङ्गं देवेश्वरैः न पूज्यते; अन्ये ब्रह्म न सन्ति, प्राणिनः एव, तथा अन्ये देवगणाः अपि। केवलं प्रतिमा सकलत्वात् मौनपूर्वकं पूज्यते; अन्ये प्राणिनः, हे शङ्कर, शङ्कर एव ब्रह्म। एषा वेदान्तसारस्थापनया प्रणवार्थप्रकाशनया स्थापितं, यथा पूर्वं मन्दरे नन्दिकेश्वरः अपि पृष्टः। सनत्कुमारः, ब्रह्मपुत्रः मुनिवरः, शिवस्य च अन्येषां देवतानां विषये सर्वत्र पृष्टवान्। प्रतिमा एव श्रवणे दर्शनं च पूजाविषये प्रसिद्धा; शिवस्य पूजायाम् उभयं लिङ्गं प्रतिमा च दृश्यते। तस्मात्, हे शुभे, तत्त्वं सत्यम् आख्याहि, यथाऽहं सम्यक् अवबुध्येयम्; अयं परमः प्रश्नः रहस्यं, ब्रह्मलक्षणम्। यद् शिवेनोक्तं, तत् भक्त्या ते वक्ष्यामि, हे पापरहित; शिवः ब्रह्मस्वरूपत्वात् निष्कलः एव। तस्य लिङ्गं एव सर्ववेदेषु पूजायै स्वीकृतम्; सकलत्वात् स उभयस्वरूपः। तथैव प्रतिमा सर्वत्र पूजायै स्वीकृता; अन्ये प्राणिनः सकलाः, सर्वत्र तथैव। प्रतिमा एव वेदविधिना पूजायै स्वीकृता; देवेषु प्रादुर्भावे केवलं सकलरूपं दृश्यते। लिङ्गं प्रतिमा च शिवस्यैव दृष्टे; हे भाग्यवन्, त्वया लिङ्गप्रतिमयोः प्रसारः उक्तः। शिवस्य चान्येषां च भेदः परमार्थतः कृतः; तस्मात् लिङ्गप्रतिमादि उद्भूतं तत् परमं। हे योगिनां नाथ, लिङ्गस्य प्रादुर्भावस्य लक्षणं श्रोतुम् इच्छामि। शृणु, प्रिय, स्नेहात् परं तत्त्वं वक्ष्यामि। पूर्वे महाकल्पान्ते, जगति प्रसिद्धे, द्वौ महात्मानौ ब्रह्मा विष्णुश्च परस्परं विवादं चक्रतुः। तयोः गर्वं शमयितुम्, परमेश्वरः अनन्तस्तम्भरूपेण स्वस्वरूपं मध्ययोः प्रादर्शयत्। तदा स्वलिङ्गचिह्नात् शिवः स्तम्भरूपेण स्वं लिङ्गं दर्शयामास, सर्वभूतहितकाम्यया। ततः प्रभृति लोकेषु प्रभोर्लिङ्गं निराकारं स्मृतम्, तथैव साकारं प्रतिमारूपं शिवस्य प्रतिष्ठितम्। अन्येषां देवतानां केवलं प्रतिमा प्रतिष्ठिता; प्रत्येकस्य देवस्य प्रतिमा तस्य भोगदायिनी, शुभा च। शिवस्य लिङ्गप्रतिमा तु भोगमोक्षप्रदा शुभा च। एकदा, हे योगिनां नाथ, विष्णुः अनन्तशय्यायां सुप्तः, समृद्ध्या परिवृतः। तत्रैव ब्रह्मा, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, आगत्य, पद्मनिभेक्षणं विष्णुं पप्रच्छ। 'कः त्वं, इह पुरुषवत् शयानः, मां गर्वेण पश्यसि? उत्तिष्ठ, वत्स, पश्य मां, आगतम् अधिपतिं तव। यः स्वगुरुम् अधिपतिं च आगतम् अवज्ञया पश्यति, स द्रोही मूढः, तस्य प्रायश्चित्तं विहितम्।' एवं श्रुत्वा, विष्णुः क्रुद्धोऽपि बहिः शान्तिं दर्शयन्, 'शान्तिः ते, स्वागतम् वत्स, उपविश, इदं आसनं गृहाण' इति उक्तवान्। 'कस्मात् ते मुखं विकृतम्, दृष्टिः च विषमाऽपि व्याघ्रदृष्टिवत्, हे विष्णो? महान् गर्वः त्वयि उत्पन्नः, कालप्रेरितः। वत्स, पितामहः लोकनाथः, त्वं च रक्षकः; मयि लोको वर्तते, त्वं तु मनुष्येषु चौरवत् आचरिष्यसि। पद्मनाभात् जातः त्वं मम पुत्रः, व्यर्थं भाषसे।' एवं तयोः मोहाविष्टयोः, अजितयोः, संवादः अभवत्— 'अहमेव परः, न त्वम्; अहं प्रभुः, न त्वम्' इति। उभौ परस्परं हन्तुम् इच्छन्तौ युद्धाय व्यवस्थितौ। तौ द्वौ अमरौ वीरौ, हंसगतेन गरुडारूढेन च, परस्परं समरं चक्रतुः; तथा ब्रह्मविष्ण्वनुचराः अपि परस्परं समरं चक्रुः।