शिवपुराणम्

शिवस्य शक्तिः अतुल्या, तस्य ऐश्वर्यं सर्वत्र व्यापि, तस्यैव स्वभावः अधिपत्यं महत्त्वं च इति प्रसिद्धम्। सः अजः, जगत्कर्ता, नित्यः, शुभः, अक्षरः, महेश्वरः, महात्मा च; तस्मै शिवाय अहं शरणं गच्छामि। धर्मक्षेत्रे, गङ्गायमुना-संगमे महातीर्थे प्रयागे, नैमिषारण्ये, ब्रह्मलोकमार्गे—तत्र सत्यनिष्ठा, व्रतानुष्ठिता, दीर्घतपस्विनः, भाग्यशालिनः ऋषयः महायज्ञं आचरन्। तेषां शुद्धकर्मणां यज्ञश्रवणात्, वेदव्यासस्य शिष्यः, सत्यवत्याः पुत्रः, बुद्धिमान् सुतः तत्र आगच्छत्। स महात्मा, त्रिलोकविख्यातः, पञ्चविधवाक्यगुणदोषविशारदः, बृहस्पतेरपि श्रेष्ठः वक्ता, मधुरः, कान्तवचनः, कालयोग्यकथायाः कविः, पुराणप्रवक्ता सुतः तस्मिन स्थले समागच्छत्। तस्य आगमनं दृष्ट्वा, ऋषयः हर्षपूर्णहृदयाः, यथायोग्यं स्वागतं पूजनं च अकरोत्। ऋषिभिः सम्यक् सम्मानितः, तं सत्कृत्य, सः यथानिर्देशं मनः संयम्य, तं मानं स्वीकृतवान्। ततः तेषां शुद्धचित्तानां ऋषिसभायाम्, प्राचीनकथाश्रवणे हृदयेषु स्पृहाऽजायत। तैः एकचित्तया उक्तं—"हे रोमहर्षण, सर्वज्ञ, भाग्यवशात् त्वं अद्य अस्माकं समीपे आगतः, महर्षे, शैवश्रेष्ठराजन्। त्वं व्यासात् पुराणज्ञानं प्रत्यक्षं प्राप्तवान्; अतः अद्भुतकथानां पात्रं त्वं एव। रत्नाकरवत्, सर्वं भूतं, भविष्यत्, यद् अस्ति, तव समीपे। त्रिलोक्ये किमपि न अज्ञातं तव; अदृष्टपूर्वेण हेतुनाऽस्माकं हिताय आगतः। किञ्चित् उपकारं कृत्वा गच्छ; व्यर्थं न गन्तव्यं। अतः, शुभं पुराणं, उत्तमकथाज्ञानसम्पन्नं, वेदान्तसारं, त्वरया अस्माकं कथय।" एवं वेदविद्भिः ऋषिभिः याचितः, सुतः मधुरं, युक्तं, शुभं वचनं प्रत्युवाच—"युष्माभिः सम्मानितः, प्रियः च, कथं न वेदव्यासपूजितं पुराणं यथावत् वर्णये?" महादेवम्, देवीम्, स्कन्दम्, विनायकम्, नन्दिनम्, सत्यवत्याः पुत्रं व्यासम् च नमस्कृत्य, अहं वेदसम्मतं, शिवज्ञानसागरं, भक्तिमोक्षफलप्रदं, परमं शुभं पुराणं वक्ष्यामि। तर्कार्थयुक्तं, रसान्वितं, पूर्वं श्वेतकल्पे वायुनाः कथितं; सर्वज्ञानप्रस्थानं, पुराणक्रमं, अस्य पुराणस्य उत्पत्तिं शृणु। चत्वारि वेदानि, तेषां अङ्गानि, मीमांसा-न्यायविस्तारः, पुराणम्, धर्मशास्त्रम्—एते चतुर्दश विद्याङ्गानि। आयुर्वेदः, धनुर्वेदः, गान्धर्वः, क्रमशः अर्थशास्त्रः श्रेष्ठः—एवं अष्टादश विद्याः प्रसिद्धाः। एतेषां अष्टादश विद्यायाः, प्रत्येकस्य मार्गे, मूलकर्ता, कविः, शास्त्रवचनात्, शूलपाणिः एव। सः सर्वलोकनाथः, सर्वस्य सृष्ट्यर्थम्, आदौ ब्रह्माणं, नित्यं पुत्रं, साक्षात् उत्पादितवान्। ब्रह्मणे, आद्याय, सर्वसृष्टिस्रोतसे, ईश्वरः पूर्वं एताः विद्याः सृष्ट्यर्थं दत्तवान्। ततः लोकरक्षणाय, हरये, देवाय, पालनशक्तिं दत्तवान्; विष्णुः, मध्ये पुत्रः, ब्रह्मणः अपि रक्षकः अभवत्। ब्रह्मा ज्ञानं प्राप्त्वा, विधिवत् सृष्टिं कृत्वा, प्रथमं पुराणं स्मृतवान्, सर्वशास्त्रेषु श्रेष्ठम्। ततः तस्य वक्त्रात् वेदाः समुत्पन्नाः, वाक्-प्रवृत्त्या सर्वशास्त्रकर्म अभवत्। पृथिव्यां जनाः तस्य विस्तारं न शक्ष्यन्ति; तदा जगन्नाथस्य आज्ञया, ज्ञानसारः संक्षिप्तः। प्रतिद्वापरान्ते, विष्णुः, जगत्स्वामी, बलवान्, व्यासनाम्ना पृथिव्यां अवतरति। एवं द्विजः, प्रतिद्वापरे वेदाः विभक्ताः, पुराणाद्यग्रन्थाः तदनन्तरं रचिताः। पुनः अस्मिन द्वापरे, सः सत्यवत्याः पुत्रः, वनस्थः, कृष्णद्वैपायनः नाम्ना जातः। स ऋषिः वेदान् संक्षिप्य, चतुर्भागान् विभक्तवान्; तस्मात् वेदव्यासः इति लोके प्रसिद्धः। सः पुराणानि अपि चतुर्लक्षश्लोकमात्रेण संक्षिप्तवान्; देवेषु तु तस्य विस्तारः शतकोटिः। यः द्विजः चतुर्वेदाङ्गोपनिषद्-ज्ञः, पुराणं न वेत्ति, सः न बुद्धिमान्। वेदं इतिहासपुराणाभ्यां पूरयेत्; वेदः अल्पश्रवणेन मया लंघितः इति बिभेति। सृष्टिः, प्रलयः, वंशाः, मन्वन्तराणि, वंशानुचरितानि—एते पंच लक्षणानि पुराणस्य।