शिवपुराणम्

स मैत्र्याभावेन मम मोक्षस्य परमं साधनं निवेदितवान्—शम्भोः श्रवणं, कीर्तनं, चिन्तनं च, यद् वेदैः अनुमोदितम्। एष एव त्रिविधः मोक्षसाधनः स्वयमेव शिवेन मम उक्तः—‘ब्राह्मण, पुनःपुनः श्रवणादिकं आचर।’ इति। एवं उक्त्वा स प्रसन्नो भगवान्, गणैः सहितः, स्वेन शोभमानविमाननेन उत्तमं स्थानं प्रतस्थे। एवं, संक्षेपेण पूर्वोत्तमं चरित्रं कथितम्; सूत, त्वया श्रवणादित्रयात्मकं मोक्षोपायं प्रतिपादितम्। यदि कश्चित् तत्त्रयं कर्तुं अशक्तः स्यात्, तर्हि केन कर्मणा सः मुक्तिम् आप्नोति? किं वा निष्क्लेशेन कृतं कर्म मोक्षं जनयति? यदि तत्त्रयं कर्तुं न शक्यते, तर्हि लिङ्गं वा शङ्करस्य प्रतिमां वा स्थापयेत्, तां च प्रतिदिनं पूजयित्वा संसारसागरं तरेत्। यथाशक्ति सामग्रीं अपि यदि समर्पयेत्, निःकपटेन, तदा लिङ्गस्य वा प्रतिमायाः कृते तां समर्पयित्वा नित्यं पूजयेत्। भक्त्या मण्डपं, तोरणं, तीर्थं, मठं, क्षेत्रं, उत्सवं, वस्त्रं, गन्धान्, माल्यं, धूपं, दीपं च समर्पयेत्। विविधान्नानि, पिष्टकानि, उपदिश्यान्नानि, छत्रं, ध्वजं, व्यजनं, चामरं च सर्वोपकरणैः सह समर्पयेत्। सर्वराजोपचारैः लिङ्गं प्रतिमां च पूजयेत्, प्रदक्षिणं, नमः, जपं च यथाशक्ति कुर्यात्। महाभक्त्या प्रतिदिनं आवाहनादिपूर्वकं सम्पूर्णं पूजनं कुर्यात्; एवं शङ्करस्य लिङ्गे प्रतिमायां च पूजनं स्यात्। शिवस्य प्रसादेन, श्रवणादिकं परित्यज्य अपि, सिद्धिः लभ्यते; प्राचीनाः महात्मानः केवलं लिङ्गप्रतिमापूजनात् मुक्तिम् आप्नुवन्। सर्वत्र देवगणाः केवलं प्रतिमामूर्तौ पूज्यन्ते; किमर्थं तु शिवः सर्वत्र लिङ्गप्रतिमयोः रूपे पूज्यते? अहो, महर्षयः, एषः प्रश्नः पुण्यः, अद्भुततमः च; अस्मिन विषयः केवलं महादेव एव वक्ता, अन्यः कश्चन नास्ति। यत् शिवेन उक्तं, यथागुरुमुखात् श्रुतं, तत् वक्ष्यामि—शिवः एव ब्रह्मस्वरूपत्वात् ‘निष्कलः’ इति कथ्यते। सः रूपवान् अपि सः सकलः; अतः सः सकलनिष्कलस्वरूपः। निष्कलत्वात् लिङ्गं तस्यारूपं तेनैव एकीकृतं च। सकलत्वात् प्रतिमा तस्य रूपं; सकलनिष्कलस्वरूपत्वात् सः ‘ब्रह्म’ इति परं कथ्यते। सदैव लिङ्गप्रतिमे जनैः पूज्येते; अन्ये ब्रह्म न सन्ति, अतः ते कदापि निष्कलाः न भवन्ति। अतः निष्कलं लिङ्गं न देवेश्वरैः पूज्यते; अन्ये ब्रह्म न सन्ति, जीवभूताः एव, तथैव अन्ये देवगणाः। केवलं प्रतिमा सकला मौनेन पूज्यते; अन्ये जीवाः, शङ्करः तु ब्रह्मैव। एतत् वेदान्तसारस्थापनात्, प्रणवार्थप्रकाशनात्, पूर्वं मन्दरे नन्दिकेश्वरः अपि एवं पृष्टः। सनत्कुमारः, ब्रह्मपुत्रः, तत्त्वज्ञः, शिवं च अन्यांश्च परतन्त्रदेवान् सर्वत्र पप्रच्छ। प्रतिमा एव श्रूयते, दृश्यते च पूजार्थे; शिवस्य पूजायां तु लिङ्गप्रतिमे उभे दृश्येते। अतः, सौम्य, मम हितार्थं तत्त्वं ब्रूहि; एषः परमः प्रश्नः रहस्यम्, ब्रह्मलक्षणं च। यत् शिवेन उक्तं, तदहं भक्त्या त्वां प्रति कथयामि—शिवः ब्रह्मस्वरूपत्वात् निष्कलः। तस्य लिङ्गमेव सर्ववेदेषु पूजार्थं स्वीकृतम्; सः सकलः अपि, अतः सः सकलनिष्कलः च। तथैव प्रतिमा सर्वत्र पूजार्थं स्वीकृता; अन्ये जीवाः, सकलाः च, सर्वत्र एवम्। प्रतिमा एव वेदनिश्चयेन पूजार्थं गृह्यते; देवेषु प्रादुर्भावे केवलं सकलरूपं दृश्यते। लिङ्गप्रतिमे च शिवस्य दृष्टे, सौम्य, त्वया लिङ्गप्रतिमयोः प्रचारो उक्तः। शिवस्य च अन्येषां च वैषम्यं परमार्थतः विविच्यते; अतः तत् एव परं, लिङ्गप्रतिमादिभ्यः उद्भूतं। योगिनां नाथ, लिङ्गस्य प्रादुर्भावस्य लक्षणं श्रोतुम् इच्छामि; शृणु, प्रिय, स्नेहेन तव परं वक्ष्यामि। प्राचीनकाले, महाकल्पान्ते, यदा जगत् प्रसिद्धं आसीत्, तदा ब्रह्मा विष्णुश्च, तौ द्वौ महात्मनौ, परस्परं स्पर्धां चक्रतुः। तयोः अहंकारनिवारणाय, परमेश्वरः अनन्तस्तम्भरूपेण स्वस्वरूपं तयोः मध्ये प्रादर्शयत्। तदा स्वस्य लिङ्गलक्षणात्, स्तम्भरूपेण शिवः स्वं लिङ्गं प्रादर्शयत्, सर्वभूतहितकाम्यया। तस्मात् कालात् प्रभृति लोकेषु प्रभोर्लिङ्गं निराकारं स्मृतम्, तथैव साकारप्रतिमा शिवस्य प्रतिष्ठिता। अन्येषां देवतानां केवलं प्रतिमा प्रतिष्ठिता; प्रतिमास्वेव तेषां तेषां भोगदायिनी, शिवस्य तु लिङ्गप्रतिमा भोगमोक्षदायिनी च, शिवा च। कदाचित्, योगिनां नाथ, विष्णुः शेषे शयनो महाश्रियं प्राप्तः, स्वगणैः परिवृतः, सुप्तः आसीत्। तदा ब्रह्मा, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, तत्र आगत्य, पद्मनाभं शयितं सुशय्यायां पप्रच्छ। ‘त्वं कः, इह पुरुषवद् शयितः, माम् अहङ्कारपूर्णदृष्ट्या पश्यसि? उत्तिष्ठ, वत्स, मां पश्य, स्वगुरुं स्वामीयं च आगतम्।’ इति। यः स्वगुरुं स्वामिनं च आगतम् आलोक्य गर्वं करोति, सः द्रोही मूर्खः च; तस्य प्रायश्चित्तं नियतम्।