शिवपुराणम्
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
महर्षेः व्यासस्य विनयपूर्वकं निवेदनं श्रुत्वा, भगवतः कुमारः समर्थः सन्, तस्मै ब्राह्मणश्रेष्ठाय निश्चितं मोक्षकारणं सम्यग् अवोचत्। सः त्रीणि महोपायान्य् उक्तवान्—श्रवणं, कीर्तनं, मननं च शम्भोः—एतानि वेदसम्मतानि साधनानि श्रवणादीनि इति वेदेषु प्रथितानि। पूर्वं हि अहं भ्रमितचित्तः, अन्योपायेषु प्रवृत्तः, मन्दराचलस्थः तपश्चर्याम् अकरवम्। तदा श्रीशिवस्याज्ञया, करुणासिन्धुः सर्वसाक्षी गणाधिपः श्रीनन्दिकेश्वरः प्रादुरासीत्। सः मां स्नेहपूर्वकम् उवाच—परं मोक्षोपायं, येन श्रवणं, कीर्तनं, मननं च शम्भोः वेदसम्मतानि साधनानि इति। एवम् एष त्रैधोपायः स्वयं शिवेन मम उक्तः—‘ब्राह्मण, पुनःपुनः श्रवणादीनि आचर।’ इति। एवं उक्त्वा सः प्रमुदितो भगवान् स्वगणैः सहितः स्वेन दिव्यविमानेन श्रेष्ठं स्थानं ययौ। एवं संक्षेपेण पूर्वकथाऽयं निगद्यते। हे सूत, त्वया श्रवणादित्रयात्मकः मोक्षमार्गः सम्यक् प्रतिपादितः। यदि कश्चित् एषां त्रयाणां साधने अशक्तः स्यात्, तर्हि केन कर्मणा जनः मुच्यते? किं वा अक्लेशेन मोक्षः सिध्यति? यदि त्रयस्य साधने अशक्तिः, तर्हि शङ्करस्य लिङ्गं वा मूर्तिं स्थापयित्वा नित्यं पूजयेत्, तेन संसारसागरं तरति। यः स्वशक्त्या यथाशक्ति द्रव्याणि निष्कपटेन समर्पयति, सः लिङ्गस्य वा मूर्तेः कृते तानि समर्प्य सततं पूजयेत्। भक्त्या मण्डपं, तोरणं, तीर्थं, मठं, क्षेत्रं, उत्सवम्, वस्त्रं, गन्धं, माल्यं, धूपं, दीपं च समर्पयेत्। विविधं नैवेद्यं, पिष्टकं, पाकं, छत्रं, ध्वजं, व्यजनं, चामरं च सर्वोपकरणैः सह समर्पयेत्। सर्वराजोपचारैः लिङ्गं मूर्तिं च पूजयेत्, प्रदक्षिणं, नमस्कारं, जपं च यथाशक्ति कुर्यात्। भक्त्या महता प्रतिदिनं आवाहनादिपूजां सम्यक् समाप्य, शङ्करस्य लिङ्गे मूर्तौ च पूजयेत्। एवं पूजयन्, शिवस्य प्रसादात् श्रवणादिकं परित्यज्य अपि सिद्धिं लभते; प्राचीनमहान्तः केवलं लिङ्गपूजनात् मुक्ता अभवन्। सर्वत्र देवतागणाः केवलं मूर्तिरूपेण पूज्यन्ते; परंतु कथं शिवः लिङ्गमूर्त्योः रूपेण सर्वत्र पूज्यते इति? अहो, महर्षयः, एष प्रश्नः पुण्यः, अद्भुततमः च; अस्मिन विषयः केवलं महादेव एव वक्ता, अन्यः कश्चन नास्ति। यत् शिवेन उक्तं, यथा गुरुमुखात् श्रुतं, तत् वक्ष्यामि। शिवः एव ब्रह्मस्वरूपत्वात् ‘निष्कलः’ इति कथ्यते। सः साकलत्वात् साकलः अपि; तेन सः निष्कलः साकलश्च। निष्कलत्वेन तस्य लिङ्गं निराकारं तेनैक्येन स्थितम्। साकलत्वेन मूर्तिः तस्य रूपम्; अतः सः साकलनिष्कलस्वरूपः ब्रह्म शब्देनोच्यते, परमं च। अतः लिङ्गमूर्त्योर् द्वयं नित्यं जनैः पूज्यते; अन्ये हि न ब्रह्म, तस्मात् ते कदापि निष्कलाः न स्युः। अतः निष्कलं लिङ्गं न देवेश्वरैः पूज्यते; अन्ये हि न ब्रह्म, जीवः एव, तद्वत् अन्ये देवगणाः अपि। केवलं साकलं मूर्तिं मौनतः पूजयन्ति; अन्ये जीवाः, हे शङ्कर, त्वमेव ब्रह्म। वेदान्तसारसमर्थितत्वात्, प्रणववाच्यत्वाच्च, पूर्वे मन्दरे नन्दिकेश्वरः अपि एवं पृष्टः। सत्यम्, सनत्कुमारः ब्रह्मपुत्रः, बुद्धिमान्, शिवस्य च अन्येषां च देवतानां विषये सर्वत्र पृष्टवान्। मूर्तिः एव श्रवणदृश्यम् उपास्यत्वेन प्रसिद्धा; केवलं शिवपूजायां लिङ्गमूर्त्योः द्वयं दृश्यते। अतः, हे शुभे, तत्त्वमुक्त्वा मम बुद्ध्यर्थं वद; एष प्रश्नः परमगूढः, ब्रह्मलक्षणम्। शिवेन यदुक्तं तत् ते कथयामि, भक्त्या शृणु। शिवः ब्रह्मस्वरूपः, निष्कलश्च; तस्मात् सः निष्कलः। तस्य लिङ्गमेव सर्ववेदेषु पूज्यते; सः साकलः अपि, तस्मात् सः साकलनिष्कलः। एवमेव मूर्तिः सर्वत्र पूज्यते; अन्ये हि साकलाः, जीवाः अपि, तस्मात् सर्वत्र तथा। मूर्तिरेव वेदविधिना पूज्यते; देवतानां साक्षात्कारे साकलं रूपमेव दृश्यते। शिवस्य लिङ्गमूर्त्योः दर्शनं साक्षात् स्यात्, त्वया लिङ्गमूर्तिप्रसारः सम्यग् उक्तः। शिवस्य च अन्येषां च भेदः परमार्थतः निश्चीयते; अतः लिङ्गमूर्तिसंभूतं तत् एव परं श्रेयः। हे योगिनां नाथ, लिङ्गस्य प्रादुर्भावलक्षणं श्रोतुम् इच्छामि। शृणु, प्रीयमाणः तव हिताय परं वक्ष्यामि। पुरा, महाकल्पान्ते, प्रख्यातायां पृथिव्याम्, ब्रह्मा च विष्णुश्च महानात्मनौ परस्परं स्पर्धां कृतवन्तौ। तयोः गर्वनाशाय, परमेश्वरः अनन्तस्तम्भरूपेण स्वं तत्त्वं मध्ये प्रादर्शयत्। तदा स्वलिङ्गलक्षणात्, स्तम्भरूपेण शिवः स्वस्य लिङ्गं प्रादर्शयत्, सर्वभूतहितकाम्यया। ततः प्रभृति लोकेषु प्रभोर्लिङ्गं निराकारं मन्यते, मूर्तिः साकारश्च शिवस्य प्रतिष्ठिता। अन्येषां देवतानां केवलं मूर्तिः प्रतिष्ठिता; तत्र तत्र तदनुरूपं भोगदायिनी शुभा च। शिवस्य तु लिङ्गमूर्तिः भोगमोक्षप्रदा शुभा च।