शिवपुराणम्

श्रीसूत उवाच— मा इति अक्षरं, होतारं, परमात्मानं, रात्रिं च तमः, विद्याशक्तिं, सामवेदं, तृतीयाहुतिं च—एतानि सर्वाणि तृतीयरश्मिदेवता रूपेण विज्ञेयानि, हे मुनिश्रेष्ठ! शिवदीक्षायामभिषिक्तैः शिवभक्तैः। एवं स्थलाध्यक्षदेवताभ्यः सततम् अनन्यभक्त्या नमनं कृत्वा, शुद्धात्मा त्रिपुण्ड्रं धारयेत्, तेन सः भोगमोक्षौ लभते। एवं प्रोक्ते, भगवन् मुनिश्रेष्ठ, स्थलाध्यक्षदेवताः शृणु, येषां स्थलानि सर्वाङ्गेषु भक्त्या कीर्तितानि। द्वात्रिंशत् स्थलानि, अथवा षोडश, अथवा अष्टौ, अपि वा पञ्च स्थलानि—अन्यत्र न किञ्चिदस्ति। शिरसि, ललाटे, उभयकर्णयोः, उभयनेत्रयोः, नासापुटयोः, मुखे, कण्ठे, उभयहस्तयोः च—एवं विधया। उभयकूर्प्षयोः, मणिबन्धयोः, हृदि, उभयसुपार्श्वयोः, नाभौ, उभयशुक्रयोः, ऊरू, गुल्फौ, जानुनी च। उभयरूरू, उभयपादौ—एतानि द्वात्रिंशत् परमस्थानानि, अग्न्यादिभिः, जल, पृथ्वी, वायुभिः, दिशाभिः, दिक्पालकैः, वसुभिः च सहितानि। पृथ्वी, ध्रुव, चन्द्र, आपः, अनिल, अग्नि, उषः, तेजः—एते वसवः अष्टौ कीर्तिताः। केवलं नामस्मरणेन बुद्धिमान् त्रिपुण्ड्रं धारयेत्, अथवा ध्यानपूर्वकं षोडशस्थलेषु त्रिपुण्ड्रं कुर्यात्। शिरसि, ललाटे, कण्ठे, उभयस्कन्धयोः, बाह्वोः, कूर्प्षयोः, मणिबन्धयोः, हृदि, नाभौ, पार्श्वयोः च। पृष्ठे अपि, तत्र देवतानां स्थाप्य पूजनं कुर्यात्—शिव, शक्तिः, रुद्र, ईश, नारदः च। नवदेव्यः वामाद्याः, षोडशदेवताः, अश्विनौ नासत्यम्, दस्रः च। अथवा शिरसि, केशेषु, कर्णयोः, मुखे, उभयबाह्वोः, हृदि, नाभिपार्श्वयोः, उभयऊरुषु। उभयजानुनी, उभयपादौ, पृष्ठे—एते षोडशस्थलानि; तत्र शिव, चन्द्र, रुद्र, विघ्नेश, विष्णु च। हृदि श्रीः, नाभौ शम्भुः, प्रजापतिः, नागः, नागकन्यकाः, उभयपादयोः मुनिकन्याः। पादयोः समुद्राः तीर्थानि, पृष्ठे महता—एवं षोडशस्थलानि प्रोक्तानि। गुप्तस्थलम्, ललाटम्, उभयकर्णौ, परमम्, उभयस्कन्धौ, हृदयं, नाभिः—एते अष्टौ स्थलेषु। ब्रह्मा सप्तर्षयः देवताः च—एवं मुनिश्रेष्ठाः, भस्मज्ञैः, निर्दिष्टानि। अथवा शिरसि, बाह्वोः, हृदि, नाभौ—एते पञ्च स्थलानि भस्मज्ञैः त्रिपुण्ड्रस्य विधानाय उक्तानि। यथाशक्ति, देशकालाद्यनुसारं, कुर्यात्; यदि लेपनं वा लक्षणं न शक्यते, त्रिपुण्ड्रादि यथाशक्ति कर्तव्यम्। शिवं त्रिनेत्रं, त्रिगुणाधारं, त्रय्युत्पत्तिं, स्मृत्वा, ‘शिवाय नमः’ इति उच्चार्य, ललाटे त्रिपुण्ड्रं धारयेत्। ‘नमः’ इति द्वाभ्यां ‘ईशा’ इति अक्षराभ्यां उभयपार्श्वयोः त्रिपुण्ड्रं धारयेत्; तथा ‘नमः’ इति द्विसंख्या बीजाक्षराभ्यां उभयबाह्वोः अपि। अधस्तात् पितृभ्यः द्वाभ्यां, उपरिष्टात् उमायै ईशाय च, पृष्ठे च शिरोऽग्रे च, यथाविधानं धारयेत्। श्रीसूत उवाच— बुद्धिमन् शौनक! शिवरूपेण महेश्वरस्य रुद्राक्षस्य माहात्म्यं संक्षेपेण शृणु। रुद्राक्षः शिवस्य परमप्रियः, परमपावनः, दृष्ट्या, स्पर्शेन, जपेन वा सर्वपापहरः इति श्रूयते। मुनिवर! रुद्राक्षस्य माहात्म्यं प्रथमतः परमात्मना शिवेन देवीप्रत्यर्थं जगद्भ्यः कथितम्। देवी! रुद्राक्षस्य माहात्म्यं महेशान्या शिवेन ते प्रीत्यर्थं, भक्तानां च हिताय, शृणु। महेशानि! प्राचीनकाले सहस्राण्ययुतानि दिव्यानि वर्षाणि, मम मनः निगृह्य कम्पमानं तपस्यां स्थितम्। श्रीपरमेशानि! तदा भगवतः इच्छया, लोकानुग्रहार्थं, सः परमेश्वरः क्रीडया मम नेत्रे उन्मीलितवान्। तदा तस्याः सुन्दरयोः नेत्रयोः बिन्दवः अपतन्; तत्रैव ते बाष्पबिन्दवः रुद्राक्षवृक्षरूपेण अभवन्। ते वृक्षत्वं प्राप्ताः भक्तानां कल्याणाय, विष्णुभक्तेभ्यः चतुर्वर्णेभ्यश्च दत्ताः। सः शिवप्रियः रुद्राक्षान् भूमौ, जले, गौडदेशे, मथुरायाम्, अयोध्यायाम्, लङ्कायाम्, मालये च उत्पादितवान्। सह्यपर्वते, काश्यां, अन्येषु च दशसु स्थलेषु, अन्यत्र च, ते महापातकनाशकाः, शास्त्रेषु पूज्यन्ते। आज्ञया ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राश्च—ये पृथिव्यां जाताः—स्वजातीयं शुभं रुद्राक्षं धारयेत्। श्वेतः, रक्तः, पीतः, कृष्णश्च—एते वर्णाः क्रमेण ज्ञेयाः; तेषु तेषु वर्णेषु स्ववर्णं रुद्राक्षं धारयेत् इति पण्डिताः वदन्ति। ये काम्याः, ये च मोक्षाय, तेषां फलं लभ्यते; विशेषतः शिवभक्तैः, शिवपार्वत्योरनुकूल्याय सदा धार्यः। आमलकफलप्रमाणः श्रेष्ठः, बदारिफलसमानः मध्यमः। न्यूनतमः एक एव मन्यते; हे पार्वति, अनभक्तानां, विपरीतचेतसां, एष विधिः श्रुतः। यदि बदारिफलसमानः अपि, हे महेशानि, सः लोके फलं ददाति, सुखसमृद्धिं च वर्धयति।