शिवपुराणम्

सर्वेषां उपनिषतां सारं सम्यक् परीक्ष्य, एकमेव निश्चयः प्राप्यते—त्रिपुण्ड्र एव परं श्रेयः। ब्राह्मणः वा अन्यः कश्चन यदि विभूतिं निन्दति, स सुदारुणे नरके पतति, यावत् चतुराननः ब्रह्मा स्थितः तावत्कालं तत्र तिष्ठति। श्राद्धे, यज्ञे, जपकर्मणि, होमे, देवतार्चने, पूजायां च, यः पुरुषः शुद्धचित्तेन त्रिपुण्ड्रं धारयति, स मृत्युं जयति। जलस्नानं मलं हन्ति, विभूति-स्नानं नित्यं शुद्ध्यर्थम्, मन्त्रस्नानं पापं नाशयति, ज्ञानस्नानं तु परमं पदं ददाति। यत् पुण्यं सर्वतीर्थेषु लभ्यते, तत् एव विभूतिस्नानेन लभ्यते। विभूतिस्नानं परमं तीर्थं, नित्यं गङ्गास्नानं तद्वत् एव; शिवः स्वयम् विभूति-रूपेण स्थितः, सा विभूतिः त्रैलोक्यं शुद्धयति। त्रिपुण्ड्रं विना ब्राह्मणेन कृतं ध्यानं, चिन्तनं, दानं, जपः वा न समं भवति। वने वसतां, कन्यानां, अनदीक्षितानां च, मध्यान्हपूर्वं जलस्नानं कार्यं; ततः परं जलं वर्जयेत्। एवं, यः प्रतिदिनं त्रिपुण्ड्रं नियतचित्तः सम्यक् धारयति, शिवभक्तः च भवति, स भोगमोक्षयोः पात्रं जानीयात्। यः शरीरस्थं एकमपि रुद्राक्षं धारयति, यः बहुपुण्यदायकः, स त्रिपुण्ड्रं विना तस्य जीवनं निष्फलम्। एवं संक्षेपतः त्रिपुण्ड्रस्य माहात्म्यं ते निगदितम्; एषः सर्वभूतहितः रहस्यः त्वया गोपनीयः। हे मुनिश्रेष्ठ, ललाटादिषु स्थानेषु त्रिपुण्ड्रस्य त्रयो रेखाः कारयितव्याः, यथा पण्डितैः उपदिष्टम्। भ्रूमध्ये आरभ्य भ्रूयोः अन्तपर्यन्तं यावत्, एषः ललाटे त्रिपुण्ड्रस्य प्रमाणम्। मध्ये अनामिकया च, पृष्ठतः अङ्गुष्ठेन रेखा आकर्ष्यते, सा त्रिपुण्ड्रः इति कथ्यते। मध्ये तिसृभिः अङ्गुलीभिः विभूतिं सम्यक् गृहित्वा, भक्त्या त्रिपुण्ड्रं धारयेत्; सः परमं भोगमोक्षौ ददाति। त्रिपुण्ड्रस्य प्रत्येकस्य रेखायाः नव देवताः सन्ति; तान् सर्वाङ्गेषु वक्ष्यामि, शृणु। आद्यायाः रेखायाः देवताः—‘अ’कारः, गार्हपत्याग्निः, पृथिवी, धर्मः, रजोगुणः, ऋग्वेदः, क्रियाशक्तिः, प्रातःसवनम्, महादेवः। द्वितीयायाः रेखायाः—‘उ’कारः, दक्षिणाग्निः, आकाशतत्त्वम्, यजुर्वेदः, मध्याह्नसवनम्, इच्छाशक्तिः, महेश्वरः। तृतीयायाः रेखायाः—‘म’कारः, आहवनीयाग्निः, परमात्मा, रात्रिः च तमः, ज्ञानशक्तिः, सामवेदः, तृतीयसवनम्, शिवः एव। एवं, यः शुद्धः सततं स्थानाधिपदेवताभ्यः भक्त्या नमति, सः त्रिपुण्ड्रं धारयित्वा भोगमोक्षौ लभते। एवमुक्ते, हे मुनिश्रेष्ठ, स्थानाधिपदेवताः शृणु; सर्वाङ्गेषु तानि स्थानानि भक्त्या शृणु। द्वात्रिंशत् स्थानानि, अथवा षोडश, अथवा अष्ट, अपि च पञ्च—अन्ये न स्युः। शिरसि, ललाटे, उभयकर्णयोः, उभयनेत्रयोः, नासिकयोः, मुखे, कण्ठे, उभयहस्तयोः, कुर्वन्। कुब्जयोः, मणिबन्धयोः, हृदि, पार्श्वयोः, नाभौ, उभयशुक्रयोः, ऊरुषु, गुल्फयोः, जानुषु। जङ्घयोः, पादयोः—एते द्वात्रिंशत् परमस्थानानि; अग्निः, जलम्, पृथिवी, वायुः, दिशः, दिशापालाः च, वसुभिः सह। पृथिवी, ध्रुवः, चन्द्रः, आपः, वायुः, अग्निः, उषाः, तेजः—एते अष्ट वसवः नाम्ना। एषां नामस्मरणमात्रेण त्रिपुण्ड्रं धारयेत्; अथवा एकाग्रचित्तेन षोडश स्थानेषु त्रिपुण्ड्रं धारयेत्। शिरसि, ललाटे, कण्ठे, उभयस्कन्धयोः, बाह्वोः, कुब्जयोः, मणिबन्धयोः, हृदि, नाभौ, पार्श्वयोः। पृष्ठे अपि, तत्र देवताः स्थापयित्वा पूजयेत्—शिवः, शक्तिः, रुद्रः, ईशः, नारदः। नव वामाद्याः देव्योऽपि षोडश देवताः; द्वौ अश्विनौ—नासत्यः, दस्रः। अथवा, शिरसि, केशेषु, कर्णयोः, मुखे, उभयबाह्वोः, हृदि, नाभिपार्श्वयोः, उभयऊरुषु। उभयजानुषु, उभयपादयोः, पृष्ठे—एते षोडश स्थानानि; शिवः, चन्द्रः, रुद्रः, विघ्नेशः, विष्णुः। हृदि श्रीः, नाभौ शम्भुः, प्रजापतिः, नागः, नागकन्यकाः, पादयोः मुनिकन्यकाः। पादयोः सागराः, तीर्थानि, पृष्ठे विस्तारः—एवं, षोडश स्थानानि उक्तानि। गुप्तं स्थानं, ललाटं, उभयकर्णौ, परं, उभयस्कन्धौ, हृदयं, नाभिः—एते अष्ट। ब्रह्मा सप्तर्षयः, देवताः च; एते, हे मुनिप्रवराः, विभूतिविद्भिः निर्दिष्टाः। अथवा, शिरसि, बाह्वोः, हृदि, नाभौ—एते पञ्च स्थानानि विभूतिविद्भिः त्रिपुण्ड्रस्य विनियोगाय उक्तानि। एवं त्रिपुण्ड्रस्य माहात्म्यं, विधिं च, उपनिषदां साररूपेण, शिवभक्तानां हिताय, श्रद्धया, रहस्यरूपेण, मुनिभ्यः निवेदितम्।