शिवपुराणम्

महर्षिः समाधौ लीनः, जाग्रतः सन्, अजनमेकं पश्यन्, स साश्चर्यं प्रणम्य, तं मुनिः कुतूहलयुक्तः पप्रच्छ। तेन हस्तपाद्यादिकं जलं समर्प्य, देवासनं दत्तम्। तस्मिन्सुप्रीते, प्रणते मुनौ, प्रभुः गंभीरया वाचा प्रोवाच—"हे महर्षे, यं सत्यमर्थं प्रत्यक्षं बोध्यं तदधिष्ठाय ध्यानं कुरु। अत्र शिवेन सह त्वं तपः किमर्थं चरसि?" कुमारस्यैवं वचः श्रुत्वा, स मुनिः स्वं संकल्पं व्याहरत्—"धर्मार्थकाममोक्षाख्यान् वेदमार्गानुसारतः भक्त्या सम्पादयामि। भगवन्, तव प्रसादेन मया लोके बहूनि कार्याणि स्थापितानि। तथापि सर्वथा गुरुत्वं प्राप्तवानपि, मोक्षप्रदं ज्ञानं न जायते—एषा हि आश्चर्यरूपा। मोक्षार्थं तपः करोम्यहं, किं तु कारणं न जानामि।" एवं व्यासेन मुनिना याचितः स भगवान् कुमारः, तस्मै ब्राह्मणश्रेष्ठाय मोक्षस्य निश्चितं कारणं व्याख्यातवान्। "शम्भोः श्रवणं, कीर्तनं, मननं च—एते त्रयो महोपायाः वेदसम्मतानि साधनानि। पूर्वं ह्यहं भ्रमितः, अन्योपायेषु प्रवृत्तचित्तः, अचलमन्दरे तपश्चर्यां कृतवान्। तदा शिवाज्ञया श्रीनन्दिकेश्वरः, साक्षात्करुणामयः, सर्वसाक्षी, गणेश्वरः, सन्निधिं प्राप्तवान्। स मां स्नेहेन परमोक्तिं व्याहरत्—शम्भोः श्रवणं, कीर्तनं, मननं वेदसम्मतम्। एष त्रयः मोक्षोपायः शिवेनैवोक्तः—'हे ब्राह्मन्, पुनःपुनः श्रवणादीनि आचरेति।' इत्युक्त्वा स भगवान् प्रमुदितः स्वैः पार्षदैः सहितः दिव्येन विमाननेन श्रेष्ठं स्थानं गतवान्।" एवं पूर्वचरितं संक्षेपेणोक्तम्—"हे सूत, त्रयः श्रवणाद्युपायः मोक्षमार्गः त्वया प्रतिपादितः। यदि कश्चित् श्रवणादित्रयं न शक्नोत्याचरितुं, तर्हि केन कर्मणा स मुच्यते? किमकृत्वा सहजेन मोक्षः सम्पद्यते?" "यदि कश्चित् श्रवणादित्रयं न शक्नोत्याचरितुं, स शङ्करस्य लिङ्गं वा प्रतिमां वा स्थापयित्वा, तां प्रतिदिनं पूजयेत्, तेन संसारसागरं तर्तुं शक्नोति। स्वशक्त्यानुसारं द्रव्याणि समानीत्वा, कपटं विना, लिङ्गप्रतिमार्थं समर्पयेत्, सततं पूजयेत्। भक्त्या मण्डपं, तोरणं, तीर्थं, मठं, क्षेत्रं, उत्सवं, वस्त्रं, गन्धं, माल्यं, धूपं, दीपं च समर्पयेत्। नानाविधान्नानि, पिष्टकान्नानि, पक्ष्यादीन्यपि, छत्रं, ध्वजं, व्यजनं, चामरं चोपस्करैः सह दद्यात्। सर्वराजोपचारैः लिङ्गप्रतिमयोः पूजनं कुर्यात्, प्रदक्षिणं, नमस्कारं, जपं च यथाशक्ति। भक्त्या प्रतिदिनं आवाहनाद्यन्तकं विधिं समाचरेत्—एवं शङ्करस्य लिङ्गप्रतिमयोः पूजनं कुर्यात्। शिवस्य प्रसादेन श्रवणादिकं त्यक्त्वापि सिद्धिमाप्नोति; प्राचीनैः महात्मभिः केवलं लिङ्गप्रतिमापूजनात् मोक्षः प्राप्तः।" "सर्वत्र देवतागणाः केवलं प्रतिमारूपेण पूज्यन्ते; किं तु शिवः सर्वत्र लिङ्गप्रतिमयोः रूपेण पूज्यते, कथम्?—हे महर्षयः, एष प्रश्नः पुण्यः परमाश्चर्ययुक्तः। अत्र महादेव एव वक्ता, अन्यः कोऽपि नास्ति। यद् शिवेनोक्तं गुरुमुखात् श्रुतं, तद्वक्ष्यामि। शिवः एव ब्रह्मस्वरूपत्वात् 'निष्कलः' इति कथ्यते। स साकलत्वात् साकलः अपि; तस्मात् स निष्कलसाकलः। निष्कलत्वात् तस्य लिङ्गं निराकारं तेनैक्यं गच्छति। साकलत्वात् प्रतिमा तस्य रूपम्; तस्मात् स साकलनिष्कलः, 'ब्रह्म' शब्देनोच्यते।" "लिङ्गप्रतिमे च नित्यमेव जनैः पूज्येते; अन्ये ब्रह्म न सन्ति, तस्मात् ते कदापि निष्कलाः न स्युः। तस्मात् निष्कलं लिङ्गं न देवेश्वरैः पूज्यते; अन्ये ब्रह्म न सन्ति, जीवाः एव, तदन्ये देवगणाः अपि। केवलं प्रतिमा साकला मौनेन पूज्यते; अन्ये जीवाः, हे शंकर, शंकर एव ब्रह्म।" "एष वेदान्तसारसमर्थितः, प्रणवार्थप्रकाशितश्च; अतीते मन्दरे नन्दिकेश्वरः एवं पृष्टः। ब्रह्मपुत्रेण सनत्कुमारेण, प्राज्ञेन, शिवादीनां विषये सर्वत्र पृष्टम्। प्रतिमा एव श्रवणदर्शनीयपूज्यवस्तु; शिवस्य पूजायां लिङ्गप्रतिमे उभे दृश्येते।" "तस्मात्, हे शुभे, तत्त्वं मम विज्ञाय कथय; एष प्रश्नः परमगूढः, ब्रह्मलक्षणः। यद् शिवेनोक्तं तत् श्रावयामि—शिवः ब्रह्मस्वरूपत्वात् निष्कलः। तस्य लिङ्गं सर्ववेदेषु पूज्यते; स साकलत्वात् साकलनिष्कलः अपि। एवमेव प्रतिमा सर्वत्र पूज्यते; अन्ये जीवाः साकलाः, सर्वत्र तथैव। प्रतिमा एव वेदविधानतः पूज्यते; देवता अवतीर्य साकलरूपमेव प्रकटयन्ति।" "शिवलिङ्गप्रतिमे यथावत् दृश्येते; त्वया लिङ्गप्रतिमयोः प्रचारः उक्तः। शिवस्य चान्येषां च भेदः परमार्थतः क्रियते; तस्मात् तत् एव परं, लिङ्गप्रतिमादिभ्यः उद्भूतम्।" एवं श्रीशिवमहापुराणस्य कथा प्रपञ्चिता, यत्र ध्यानात् पूजारूपेण मोक्षमार्गः प्रतिपादितः, शिवलिङ्गप्रतिमयोः स्वरूपं च विशदं कृतम्।