शिवपुराणम्

यत्र यत्र अस्मिन्लोके पुण्यतीर्थानि सन्ति, यत्र यत्र गङ्गाद्याः पुण्यनद्यः प्रवहन्ति, तत्र तत्र ललाटे त्रिपुण्ड्रं धारयन् पुरुषः सर्वेषु तेषु स्नात इव मन्यते। सप्तकोटिमन्त्राणि, तेषां मध्ये पञ्चाक्षरमन्त्रः प्रधानः, अनन्तानि चान्ये शिवसायुज्यप्रदायिनो मन्त्रा:—एते सर्वे त्रिपुण्ड्रधारिणः वशे भवन्ति। देवतानां सर्वेषां सुखप्रदाः मन्त्रा अपि, हे मुनिश्रेष्ठ, त्रिपुण्ड्रधारिणः अधीनाः भवन्ति। यो हि त्रिपुण्ड्रं धारयति, सः सहस्रं पितॄणां, सहस्रं चापर्यागतानां स्वजनानां च उद्धरति। अत्रैव सर्वान्भोगाननुभूय, दीर्घायुष्मान् रोगरहितश्च सः अन्ते सुखेन मरणं प्राप्नोति। अष्टैश्वर्यसम्पन्नः, दिव्यदेहमासाद्य, दिव्ययानमासीनः देवैः सेव्यमानः स्वर्गमारोहति। सः सर्वेषां विद्याधराणां, बलिनां गन्धर्वाणां, इन्द्रमुखानां लोकपालानां मध्ये स्वेच्छया तेषां लोकेषु विचरति। प्रजापतिपतिनां लोकेषु विपुलान्भोगान् भुक्त्वा, ब्रह्मलोकं प्राप्य, तत्र शतं कन्याः सह रमते। तत्र ब्रह्मणो जीवितपर्यन्तं भोगान् भुक्त्वा, विष्णुलोके शतब्रह्मायुषः पर्यन्तं सुखानि अनुभवति। ततः शिवलोकं प्राप्त्वा, इच्छितान् कामान् अक्शयांश्च प्राप्य, शिवेन सह सायुज्यं लभते—अत्र न संशयः। सर्वेषां उपनिषतां सारं सम्यग्विचार्य, एष एव निर्णयः—त्रिपुण्ड्रं परमं श्रेयः। यः ब्राह्मणः वा अन्यः वा विभूतिं निन्दति, सः चतुर्मुखब्रह्मणः कालपर्यन्तं घोरं नरकं गच्छति। श्राद्धे, यज्ञे, जपे, होमे, देवतार्चने, पूजायां च, शुद्धहृदया त्रिपुण्ड्रधारी मृत्युम् जयति। जलस्नानात् मलनाशः, विभूतिस्नानात् सदा शुद्धिः, मन्त्रस्नानात् पापनाशः, ज्ञानस्नानात् परमं पदं प्राप्यते। सर्वेषु तीर्थेषु यत्पुण्यं फलञ्च लभ्यते, तत् विभूतिस्नानेन अपि लभ्यते। विभूतिस्नानं परमं तीर्थं, नित्यं गङ्गास्नानं तद्वत्; शिवः स्वयम् विभूतिरूपः, विभूतिः त्रैलोक्यं शुद्धयति। ध्यानं, चिन्तनं, दानं, जपः च—एते ब्राह्मणेन त्रिपुण्ड्रं विना कृताः तुल्याः न भवन्ति। वनेवासिनः, कन्यकाः, अनदीक्षितश्च, पूर्वाह्णे जलं योजयन्ति; अपराह्णे तु जलं वर्जयेत्। एवं यः प्रतिदिनं नियमेन त्रिपुण्ड्रं धारयति, शिवभक्तः च, सः भोगमोक्षप्रदः ज्ञेयः। यदि कोऽपि बहुपुण्यदायकं एकं रुद्राक्षमपि धारयति, किन्तु त्रिपुण्ड्रं विना तस्य जीवनं निष्फलमेव। एवं तव समीक्षया त्रिपुण्ड्रस्य माहात्म्यं संक्षेपेणोक्तम्; एष रहस्यः सर्वभूतहितः, त्वया गोपनीय एव। हे मुनिश्रेष्ठ, त्रिपुण्ड्रस्य स्थानेषु, यथा ललाटादिषु, त्रयो रेखाः कर्तव्याः, यथा विद्वद्भिः उपदिष्टम्। भ्रूमध्ये आरभ्य भ्रूयुग्मपर्यन्तं यावत्, ललाटे त्रिपुण्ड्रस्य प्रमाणं भवति। मध्ये अनामिकया च, पृष्ठतः अङ्गुष्ठेन रेखा योज्यते; एषा त्रिपुण्ड्र इति कथ्यते। मध्याङ्गुलित्रयैः विभूतिं सम्यग्गृहित्वा, भक्तिरेण त्रिपुण्ड्रं धृत्वा, परमं भोगमोक्षं प्राप्नुयात्। त्रिरेखायाः प्रत्येकस्य देवता नव नव सन्ति; ताः सर्वाङ्गेषु कथयामि—शृणु। प्रथमायाः रेखायाः देवताः—'अ'कारः, गार्हपत्याग्निः, पृथिवी, धर्मः, रजोगुणः, ऋग्वेदः, क्रियाशक्तिः, प्रातःसवनं, महादेवः च। द्वितीयायाः रेखायाः—'उ'कारः, दक्षिणाग्निः, आकाशः, यजुर्वेदः, मध्याह्नसवनं, इच्छाशक्तिः, महेश्वरः च। तृतीयायाः रेखायाः—'म'कारः, आहवनीयाग्निः, परमात्मा, रात्रिः, तमः, सामवेदः, ज्ञानशक्तिः, तृतीयसवनं, शिवः च। एवं सम्यग्भक्त्या स्थानेषु अधिष्ठातृदेवताभ्यः सदा नमस्कृत्य, शुद्धः पुरुषः त्रिपुण्ड्रं धारयन् भोगमोक्षौ प्राप्नोति। एवमुक्त्वा, हे मुनिश्रेष्ठ, स्थानेषु अधिष्ठातृदेवताः शृणु—भक्त्या सर्वाङ्गेषु तेषां स्थानानि वक्ष्यामि। त्रिंशद्-द्वयं स्थानेषु, अथवा षोडश स्थानेषु, अथवा अष्ट स्थानेषु, अथवा पञ्च स्थानेषु त्रिपुण्ड्रं धारयेत्—अन्यत्र न। शिरसि, ललाटे, कर्णयोरुभयोरपि, नेत्रयोरपि, नासिकयोः, मुखे, कण्ठे, हस्तयोः, कुर्वीत। कुब्जयोः, मणिबन्धयोः, हृदि, पार्श्वयोः, नाभौ, शिश्नयोः, ऊरू, गुल्फयोः, जानुनोः। जङ्घयोः, पादयोः—एते द्वात्रिंशत् परमस्थानानि, अग्नि-जल-पृथिवी-वायु-दिक्पाल-वसुभिः सह। पृथिवी, ध्रुवः, चन्द्रः, जलम्, वायुः, अग्निः, उषाः, प्रकाशः—एते अष्ट वसवः कथ्यन्ते। केवलं तेषां नामोच्चारणेन, त्रिपुण्ड्रं धारयेत्; अथवा समाधिना षोडशस्थानेषु त्रिपुण्ड्रं योजयेत्। एवं त्रिपुण्ड्रस्य माहात्म्यं, विधिं च, श्रद्धया अनुष्ठेयम्। त्रिपुण्ड्रधारणात् सर्वे पुण्या, भोगा, मोक्षः च लभ्यन्ते इति श्रुति:।