शिवपुराणम्

कदाचित् महर्षिः शिष्यैः सह शिवधर्मस्य गूढार्थं पृच्छति स्म। तदा गुरुः स्नेहपूर्णया वाणीया शिवलिङ्गस्य त्रिपुण्ड्रविभूतिप्रभावं कथयति स्म। एवमेकदा गुरुः उवाच – हे शिष्याः! यः त्रिपुण्ड्रं भस्म वा विनाऽऽहारं जलं वा अल्पमपि भुञ्जीत, स नरकं याति। गृहस्थः, वानप्रस्थः, राजा, संन्यासी, मिश्रजातीयः – सर्वेऽपि यदि त्रिपुण्ड्रं न धारयन्ति, तेषां नाशः निश्चितः। किन्तु वेदविहितस्य जातीनां गायत्रीमन्त्रजपः, संन्यासिनां मुख्यप्रणवजपः, तान् मुक्तिं यच्छति। यः त्रिपुण्ड्रं निन्दति, स शिवमेव निन्दति; यः श्रद्धया धारयति, स शिवं धारयति। शिवविहीनं ललाटं लज्जास्पदं, यत्र शिवः न वसति तद् ग्रामं लज्जास्पदं, असारभूतं शिवपूजनं लज्जास्पदं, शिवे न स्थितं ज्ञानं लज्जास्पदं। यः त्रिलोकाधारं महेश्वरं निन्दति, त्रिपुण्ड्रधारणमपि निन्दति, तेषां दर्शनमात्रेण दोषः जायते। ते चाण्डालाः, वराहाः, राक्षसाः, गर्दभाः, श्वानाः, शृगालाः, कीटाः – पापात्मनः, केवलं नरकाय कल्पिताः। यदि रात्रौ दिवा चन्द्रसूर्यौ वा, स्वप्ने वा, तान् पापजनान् पश्येत्, तत्क्षणं रुद्रसूक्तं पठेत्; तेन दोषः निवर्तते। सत्पुरुषैः सन्मानपूर्वकं संवादं कुर्यात्, तेन नरकात् उद्धारः स्यात्। यः भस्मत्रिपुण्ड्रधारणं निन्दति, स निश्चितं नरकबन्धः। हे मुने! यः तन्त्रानुगामी न भवति, अनधिकारः सन्, ऊर्ध्वरेखायुक्तं त्रिपुण्ड्रं वा तापचिह्नं वा धारयति, स शिवयज्ञे बहिष्कृतः। बृहज्जाबालोपदेशेन, अनेकाः परीक्ष्याः, केवलं भस्मनिष्ठाः स्वीकरणीयाः। यदि चन्दनं चन्दनचूर्णं वा भस्मना मिश्रयित्वा त्रिपुण्ड्रं स्थाप्यते, विवेकिना ललाटे भस्मोपरि अन्यत् किञ्चिदपि न स्थापनीयम्। स्त्रियः केशाग्रपर्यन्तं त्रिपुण्ड्रं धारयन्ति; द्विजादयः, विधवा अपि, चतुर्वर्णाश्रमस्थाः सदा निर्मलविभूतिं धारयन्ति, या मोक्षदायिनी सर्वपापनाशिनी च। यः विधिवत् भस्मना त्रिपुण्ड्रं स्थापयति, स महापापसमूहात् अपि लघुपापात् च मुक्तः। ब्रह्मचारी, गृहस्थः, वानप्रस्थः, संन्यासी; ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः, शूद्रः, पतितः, अधमः – सर्वेऽपि यथाक्रमेण अभिषेकं त्रिपुण्ड्रं च स्थापयन्ति, पापसमूहं त्यक्त्वा शुद्धाः भवन्ति। विशेषतः, भस्मधारी स्त्रीहत्या, गोहत्या, वीरहत्या, अश्वहत्या – एतेषां पापात् मुक्तः; नात्र संशयः। परधनचौर्यं, परस्त्रीसंस्पर्शः, परनिन्दा, परक्षेत्रग्रहणं, परपीडनम्; धान्यवनचौर्यं, गृहदाहः, गो, सुवर्ण, महिषी, तिल, कम्बल, वस्त्रचौर्यं; नीचजनात् अन्नादिग्रहणं, गणिका, हस्तिन्यः, पतिता, नर्तकीभिः संगः; रजस्वलया, कन्यया, विधवया सह मैथुनम्, मांस, चर्म, मज्जा, लवणविक्रयः; निन्दा, मिथ्यापवादः, मिथ्यसाक्ष्यं – एते सर्वपापाः त्रिपुण्ड्रधारणेन क्षणात् नश्यन्ति। शिवनैवेद्यचौर्यं, शिवनिन्दा, शिवभक्तनिन्दा – एते तपसा अपि न शुद्ध्यन्ति। यः शरीरयि रुद्राक्षं, ललाटे त्रिपुण्ड्रं धारयति, स चाण्डालोऽपि सर्ववर्णेषु श्रेष्ठः सम्माननीयः। यत्र यत्र तीर्थानि, यत्र यत्र गङ्गाद्याः नद्यः, यः ललाटे त्रिपुण्ड्रं धारयति, स सर्वेषु तेषु स्नातः इति गण्यते। सप्तकोटिमहामन्त्राः, पञ्चाक्षरप्रधानाः, अनन्ताः शिवमोक्षदाः मन्त्राः; देवतानां सुखदाः मन्त्राः – सर्वे त्रिपुण्ड्रधारिणं वशं यान्ति। यः त्रिपुण्ड्रं स्थापयति, स सहस्रं पितरः, सहस्रं अपत्यानि, स्वबान्धवान् च उद्धरति। अत्र सुखान् भुङ्क्ते, दीर्घायुर्भवति, रोगरहितः, अन्ते सुखेन मृत्युम् उपैति। अष्टैश्वर्ययुक्तः, दिव्यशरीरधारी, दिव्यरथेन देवैः सेवितः स्वर्गं याति। सर्वेषु विद्याधरेषु, बलशाली गन्धर्वेषु, इन्द्रमुखेषु लोकपालेषु, तेषां लोकान्तरे यथेष्टं विचरति। सर्वप्राणिनाम् अधिपतिनां लोकान्तरे, ब्रह्मलोकं प्राप्त्वा, शतं कन्याः भुङ्क्ते। तत्र ब्रह्मायुःपर्यन्तं सुखं भुङ्क्ते, विष्णुलोके शतब्रह्मकल्पपर्यन्तं सुखं भुङ्क्ते। ततः शिवलोकं प्राप्त्वा, इच्छितं अक्षयम्, शिवसायुज्यं प्राप्नोति; नात्र संशयः। सर्वोपनिषदां सारं परीक्ष्य, त्रिपुण्ड्रमेव परमं कल्याणम् इति निश्चितम्। यः ब्राह्मणः वा अन्यः वा, भस्मनिन्दां कुर्यात्, स चतुर्मुखब्रह्मायुःपर्यन्तं घोरं नरकं गच्छति। श्राद्धे, यज्ञे, जप्ये, होमे, देवपूजायां, शिवपूजायां – यः त्रिपुण्ड्रधारी, शुद्धहृदयः, स मृत्युम् जयति। जलस्नानं मलनाशकं, भस्मस्नानं सदा शुद्धिदायकम्, मन्त्रस्नानं पापनाशकं, ज्ञानस्नानं परमपदप्रदायकम्। सर्वतीर्थेषु यत् पुण्यं लभ्यते, तत् भस्मस्नानिना एव लभ्यते। भस्मस्नानं परमं तीर्थम्; गङ्गास्नानं प्रतिदिनं यथा। शिवः भस्मरूपः, भस्म त्रिलोकं शुद्धयति। ध्यानं, चिन्तनं, दानं, जपः – ब्राह्मणेन त्रिपुण्ड्रविना कृतं, तस्य तुल्यं नास्ति। वानप्रस्थैः, कन्याभिः, अनदीक्षितैः – मध्याह्नात् पूर्वं जलं उपयोज्यं, पश्चात् जलं वर्जनीयम्। एवं यः त्रिपुण्ड्रं प्रतिदिनं संयतचित्तः स्थापयति, शिवभक्तः सन्, स भोगमोक्षयोः प्राप्तः ज्ञेयः। यदि कश्चित् शरीरयि एकं रुद्राक्षं अपि धारयति, यः बहुपुण्यदायकः, किन्तु त्रिपुण्ड्रविना तस्य जीवनं निष्फलम्। एवं शिवधर्मस्य महिमा, त्रिपुण्ड्रविभूतिधारणस्य परमं फलम्, गुरुणा शिष्येभ्यः प्रेमपूर्वकं उपदिष्टम्।