शिवपुराणम्

श्रुत्वा भगवतः शिवस्य महिमानं, मुनिवर! तत्र विधिना भस्मधारणस्य विधानं प्रवक्ष्यामि। ब्राह्मणः क्षत्रियो वा भक्त्या युक्तः, मन्त्रेण "मानस्तोकेन" संस्कृतं भस्माङ्गेषु नियोजयेत्। वैश्यः तु "त्र्यम्बक"मन्त्रेण, शूद्रः "पञ्चाक्षर"मन्त्रेण च भस्म धरेत्। अन्ये, विधवा, स्त्रियः च, शूद्रवत् एव नियमं पालयन्ति। गृहस्थस्य तु पञ्चब्रह्मारम्भकैः मन्त्रैः भस्मधारणं निर्दिष्टम्; ब्रह्मचारिणः तु त्र्यम्बकमन्त्रेण। वानप्रस्थस्य "अघोर"मन्त्रेण नियमः, संन्यासिनः तु केवलं प्रणवेन त्रिपुण्ड्रादिचिह्नानि कर्तव्यानि। यः तु जातिवर्णाश्रमातीतः, "शिवोऽहम्" इति परमध्यानयुक्तः, शिवयोगी च, सः ईशानमन्त्रेण नित्यं भस्मधारणं कुर्यात्। परमं भस्मधारणं कस्यापि वर्णस्य परित्याज्यं नास्ति; अन्येषां च, यावज्जीवं, एष शिवाज्ञा। यावन्ति भस्मरजांसि स्वशरीरे स्नानान्ते अवशिष्टानि, तावन्ति शिवलिङ्गानि धारकः वहति। ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राः, साङ्कर्यजातयः, स्त्रियः, विधवाः, बालकाः, अपि च नास्तिकाः—ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ, संन्यासी, व्रती, स्त्रियः च—ये भस्मत्रिपुण्ड्रचिह्निताः, ते निःसंशयं मुक्ताः। यथा अग्निः ज्ञानाज्ञानयोः समं दहति, तथा भस्म अपि ज्ञानाज्ञानयोरपि धारकं विशुद्धं करोति। भस्म वा त्रिपुण्ड्रं विना जलं वा अन्नं किंचित् अपि न भक्षयेत्; यदि गृहस्थः, वानप्रस्थः, राजा, संन्यासी, साङ्कर्यजात्यः वा एवं करोति, नरके पतति। किन्तु, गायत्रीमन्त्रपाठेन, वर्णिनां, प्रणवपाठेन संन्यासिनां, तेषां मोक्षः। ये त्रिपुण्ड्रं निन्दन्ति, ते शिवमेव निन्दन्ति; ये भक्त्या धारयन्ति, ते तं शिवं धारयन्ति। यस्य ललाटे भस्म नास्ति, तस्य लज्जा; यः ग्रामः शिवालयं नास्ति, तस्य लज्जा; यः शिवस्य पूजनं न कृच्छ्रात्, तस्य लज्जा; या अपि शिवातिरिक्ते ज्ञाने स्थितिः, सा लज्ज्या। ये त्रैलोक्याधारं, संहारकर्तारं महेश्वरं, त्रिपुण्ड्रधारणं च निन्दन्ति, तेषां दर्शनमात्रेण दोषः जायते। ते चाण्डालाः, वराहाः, राक्षसाः, गर्दभाः, श्वानाः, शृगालाः, कृमयः च भवितव्याः, निःसंशयं नरकगामिनः। चन्द्रेण वा सूर्येण, रात्रौ वा दिवा, स्वप्ने अपि तादृशाः दृष्टाः चेत्, तत्क्षणं रुद्रसूक्तं पठेत्; तेन मोक्षः। सत्पुरुषैः सुसंवादेन, नरकात् विमुक्तिः; किन्तु भस्मत्रिपुण्ड्रधारणनिन्दकाः निःसंशयं नरकम् यान्ति। हे मुनिवर! यः तन्त्रानुयायी नास्ति, अधिकारवर्जितः, ऊर्ध्वत्रिपुण्ड्रं वा तप्तचक्रलक्षणं धारयति, सः शिवयागे न ग्राह्यः। बृहज्जाबालवचनात्, अनेके जनाः परीक्ष्याः; केवलं भस्मभक्ताः स्वीकर्याः। यदि भस्म चन्दनेन वा चन्दनचूर्णेन मिश्रितं त्रिपुण्ड्ररूपेण धार्यते, विवेकिना ललाटे भस्मोपरि अन्यत् किञ्चित् न धार्यम्। स्त्रियः केशान्तपर्यन्तं त्रिपुण्ड्रं धारयन्तु; द्विजातयः, अन्ये अपि, विधवाः च, भस्म धारयन्तु। चतुर्ष्वश्रमेषु अपि, विमलं विभूतिं नित्यं धारयेत्, या मोक्षप्रदा, सर्वपापनाशिनी च। यः विधिवत् भस्मना त्रिपुण्ड्रं धारयति, सः महापातकसमूहात्, लघुपापेभ्यः अपि विमुक्तः भवति। ब्रह्मचारी, गृहस्थः, वानप्रस्थः, संन्यासी, ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः, शूद्रः, पतितः, अधमः अपि—यः विधिवद् भस्मस्नानं त्रिपुण्ड्रं च धारयति, सः पापसमूहं त्यक्त्वा शुद्धः भवति। विशेषतः, भस्मधारी स्त्रीहत्या, गोहत्या, वीरहत्या, अश्वहत्या च पापेभ्यः विमुक्तः; निःसंशयं। परदारधनचौर्यं, परदारस्पर्शः, परनिन्दा, परक्षेत्रग्रहणं, परपीडनं, क्षेत्रोद्यानचौर्यं, गृहदाहः, गवां सुवर्णस्य महिषीणां तिलानां कंबलवस्त्रादीनां चौर्यं, नीचात् अन्नधान्यजलादिग्रहणं, गणिका, हस्तिनी, चाण्डाली, नर्तकीभिः संगः, रजस्वलायाः, कुमारीणां, विधवायाः सह मैथुनं, मांसत्वक्-मज्जासारनमकविक्रयः, निन्दा, मिथ्याभियोगः, मिथ्यासाक्ष्यं च—एतानि सर्वाणि अनन्तपापानि त्रिपुण्ड्रधारणेन क्षणादेव नश्यन्ति। शिवनैवेद्यचौर्यं, शिवनिन्दा, शिवभक्तनिन्दा च—एतानि तपसा अपि न शुद्ध्यन्ति। यः रुद्राक्षं कण्ठे, ललाटे त्रिपुण्ड्रं धारयति, सः चाण्डालोऽपि सर्वेषां श्रेष्ठः पूजनीयः। येषां ललाटे त्रिपुण्ड्रं, ते सर्वतीर्थेषु, गङ्गादिषु नदीषु स्नाताः समाः। सप्तकोटिमन्त्राः, पञ्चाक्षरमन्त्रमुख्याः, अन्ये च अनन्ताः शिवसौख्यदायकाः मन्त्राः, देवतानां सुखदाः मन्त्राः, त्रिपुण्ड्रधारिणः वशे वर्तन्ते। यः त्रिपुण्ड्रं धारयति, सः सहस्रं पितॄणां, सहस्रं अपत्यानां, स्वजनान् च उद्धरेत्। अत्र सुखान्यनुभूय, दीर्घायु, रोगशून्यः, आयुष्ये समाप्ते सुकरं मरणं प्राप्नोति। अष्टैश्वर्यसम्पन्नः, दिव्यदेहं प्राप्य, दिव्ययानं समारुह्य, देवैः सेव्यमानः भवति। सर्वेषु विद्याधरेषु, महाबलिनां गन्धर्वेषु, इन्द्रमुख्येषु लोकपालेषु, इच्छया विचरति। सर्वभूतपतिस्वर्गे, ब्रह्मलोकं प्राप्य, तत्र शतं कन्याभिः सह रमते। तत्र ब्रह्मणः आयुष्कालपर्यन्तं, विष्णुलोके शतब्रह्मायुगपर्यन्तं सुखानि भुञ्जानः, पश्चात् शिवलोकं प्राप्य, इच्छितान् अव्ययकामान् लभमानः, शिवसायुज्यं प्राप्नोति—नास्तिatra संशयः।