शिवपुराणम्
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
सज्जनसङ्गतिसम्बन्धेन श्रवणं प्रथमं जायते, ततः प्रजापतेः श्रीशम्भोः कीर्तनं, तद् दृढीकृत्य मननं परमं स्मृतम्। सर्वस्य चान्ते शङ्करदृष्ट्या एव सम्पूर्णं भवति। अस्य साधनस्य माहात्म्ये प्राचीना ऋषयः किञ्चिद् आख्यातवन्तः; तद् अहं तव हिताय कथयामि, सāvधानं शृणु। पुरातने काले मम गुरुः व्यासो महर्षेः पाराशरस्य पुत्रः, सौम्यायाः सरस्वत्याः तीरे तपः किञ्चिद् विक्षिप्तचित्तः अकरोत्। तत्रैव कदाचित् सन्, दिव्यविमानेन सूर्यसमप्रभया, भगवाँस्सनत्कुमारः तस्य गुरोः पुरतः प्रादुरभवत्। ध्याननिष्ठः स व्यासः, तं अजन्मानं समुत्थितः दृष्ट्वा, प्रणम्य, महर्षिः महतीं जिज्ञासां प्रकटयन् व्याजहार। तस्मै हस्तपाद्येन सत्कृत्य, देवासनं दत्त्वा, प्रसन्नः भगवान् स व्यासं प्रणतम् आलोक्य गम्भीरया वाचा उवाच — “मुने, यथार्थं तत्त्वं प्रत्यक्षानुभवसाध्यं ध्यानय, अत्रैव शिवसख्येन, किमर्थं तपः आचरिष्यसि?” एवं कुमारेण पृष्टः स व्यासः स्वमभिप्रायं प्रकटयामास — धर्मार्थकाममोक्षाः वेदमार्गेण भक्त्या अनुष्ठीयन्ते। तव प्रसादात् अहं लोके बहूनि कार्याणि संस्थापितवान्; तथापि, सर्वथा गुरुत्वं प्राप्तवान् अपि, एवं स्थितम्। मोक्षप्रदं ज्ञानं न जायते — अयं खलु आश्चर्यः। मोक्षार्थं तपः करोमि, कारणं तु न वेद्मि। एवं व्यासेण विनीतः स भगवान् कुमारः तस्मै ब्राह्मणश्रेष्ठाय निश्चितं मोक्षहेतुम् अवदत्। “श्रवणं, कीर्तनं, मननं च शम्भोः — एते त्रयः महान् उपायाः, साधनत्वेन वेदैः अनुमोदिताः। पूर्वं चाहं अन्योपायेषु विमूढः सन्दिग्धः आसीत्; अचलस्य मन्दरस्य शिखरे तपः अकरवम्। तदा शिवाज्ञया श्रीनन्दिकेश्वरः, साक्षात् सर्वसाक्षी, गणाधिपः, दयालुः, तत्र प्रादुरभवत्। स मां स्नेहपूर्वकं मोक्षस्य परं साधनं अवदत् — श्रवणं, कीर्तनं, मननं च शम्भोः, वेदसम्मतम्। एष त्रिविधः मोक्षोपायः मया स्वयमेव शिवेन उक्तः — ‘ब्राह्मण, पुनः पुनः श्रवणादिकं आचरेति।’ इति उक्त्वा स प्रमुदितः भगवान् स्वगणैः सहितः स्वदीप्तविमानेन श्रेष्ठं स्थानं जगाम।” एवं पूर्वचरितं संक्षेपेण उक्तम्; सूत, त्वया श्रवणादित्रयस्य मोक्षमार्गत्वं प्रतिपादितम्। यदि कश्चन श्रवणादित्रयं कर्तुं न समर्थः स्यात्, तर्हि केन कर्मणा स मुच्यते? किं वा प्रयत्नं विना मोक्षः स्यात्? यः श्रवणादित्रयं कर्तुं न समर्थः, सः शङ्करस्य लिङ्गं वा प्रतिमां वा स्थापयेत्, तां च प्रतिदिनं पूजयित्वा संसारसागरं तरति। यद्यपि स्वशक्त्या यथालाभं द्रव्याणि एव समर्पयेत्, तानि लिङ्गप्रतिमार्थं निष्कपटेन समर्पयित्वा नित्यं पूजयेत्। श्रद्धया मण्डपं, तोरणं, तीर्थं, मठं, क्षेत्रं, उत्सवम्, वसनं, गन्धं, मालयः, धूपं, दीपं च समर्पयेत्। विविधान् नैवेद्यान् पिण्डपाकसहितान्, छत्रं, ध्वजं, व्यजनं, चामरं च सर्वोपस्करैः सहितं दद्यात्। सर्वराजोपचारैः लिङ्गप्रतिमां सम्पूज्य, प्रदक्षिणनमस्कारजपादिकं यथाशक्ति कुर्यात्। श्रद्धया प्रतिदिनं आवाहनाद्यन्तकं विधानं सम्यक् कुर्यात्; एवं शङ्करस्य लिङ्गप्रतिमयोः पूजनं कृत्वा। शिवस्य प्रसादात्, श्रवणादीनि परित्यज्य अपि, सिद्धिः लभ्यते; प्राचीनाः महात्मानः केवलं लिङ्गप्रतिमापूजनात् मुक्ता अभवन्। सर्वत्रैव देवगणाः केवलं प्रतिमारूपेण पूज्यन्ते; शिवः तु लिङ्गप्रतिमयोः सर्वत्र पूज्यते कथम्? अहो, महर्षयः, एष प्रश्नः पुण्यः परमाश्चर्ययुक्तः; अस्मिन् विषये केवलं महादेव एव वक्ता, अन्यः कश्चन नास्ति। यद् शिवेनोक्तं, यथागुरुमुखात् श्रुतं, तद् वक्ष्यामि — शिवः एव ब्रह्मस्वरूपत्वात् ‘निष्कलः’ इति कथ्यते। स्वरूपत्वात् सः सकलः अपि; अतः सः सकलनिष्कलः। निष्कलत्वात् तस्य लिङ्गं अरूपं तेनैव एकीकृतम्। सकलत्वात् प्रतिमा तस्य रूपम्; तस्मात् सः सकलनिष्कलः ब्रह्मशब्देनोच्यते। लिङ्गप्रतिमे एव सर्वदा जनैः पूज्येते; अन्ये ब्रह्म न सन्ति, तेन ते कदापि निष्कलाः न स्युः। अतः निष्कलं लिङ्गं न देवेश्वरैः पूज्यते; अन्ये च ब्रह्म न सन्ति, जीवसंज्ञकाः एव; अन्ये देवगणाः अपि एवं। केवलं प्रतिमा सकला सन्नूपास्यते मौनतः; अन्ये जीवाः, हे शङ्कर, शङ्करः एव ब्रह्म भवति। एष वेदान्तसारस्थापनात्, प्रणवस्यार्थप्रकाशनात्, पूर्वं मन्दरे नन्दिकेश्वरः तेनैव प्रकारेण पृष्टः। सनत्कुमारः, ब्रह्मणः पुत्रः, शिवस्य च अन्येषां च पारतन्त्र्ये सर्वत्र पृष्टवान्। प्रतिमा एव श्रुता दृष्टा च पूजार्हा; शिवपूजायां तु लिङ्गप्रतिमे उभे दृश्येते। अतः, वद, शुभ, यथार्थं तत्त्वं मम सुस्पष्टबुद्धये; अयं परमः प्रश्नः रहस्यः, ब्रह्मलक्षणम्। यद् शिवेनोक्तं, तद् भक्त्या वक्ष्यामि — शिवः ब्रह्मरूपत्वात् निष्कलः एव। तस्य लिङ्गं वेदेषु पूजार्थं सर्वत्र स्वीकृतम्; सकलत्वात् सः सकलनिष्कलः अपि।