शिवपुराणम्

शृणु, महामुने, शिवस्य महिमानं यथोक्तं शास्त्रे। योऽपि स्यात् कुलीनो वा नीचः, सर्वपापैः क्लिष्टो वा, प्रातःकालेन पापेन मलिनः, अज्ञानवान्, पतितो वा, स एव भवति विशुद्धः। यस्मिन् स्थले भूत्यादेशः सदा पाल्यते, तत्र सर्वतीर्थयज्ञैः सह सन्निधिः नित्यं प्रतिष्ठिता भवति। त्रिपुण्ड्रेण ललाटे चिह्नितः जीवः, सर्वैः देवदैत्यैः पूजनीयः; स पापी अपि शुद्धात्मा, किं पुनः श्रद्धया युक्तः। यत्र कुत्रापि शिवज्ञः भूत्यादेशपालकः संचारति, तत्र सर्वतीर्थानि समागच्छन्ति। किमन्यद् वक्तव्यम्? ज्ञानी जनाः सदा भस्म धारयन्तु; लिङ्गपूजा षडक्षरमन्त्रजपश्च नित्यं कर्तव्यः। भस्मधारणस्य महिमानं ब्रह्मा, विष्णु, रुद्रः, ऋषयः, देवाः चापि पूर्णतया वर्णयितुं न शक्नुवन्ति। यः वर्णाश्रमकर्माणि त्यक्त्वा, वा यस्य वर्णकृत्यम् नष्टम्, स त्रिपुण्ड्रधारणमात्रेण पापात् विमुक्तः स्यात्। ये जनाः भस्मधारिणं उपेक्ष्य कर्म कुर्वन्ति, तेषां कोटिजन्मसु अपि संसारात् मोक्षः न भवति। यत्किंचित् आचार्यादधीतम्, यत्किंचित् कृतं, तत् सर्वं निष्फलं तस्य ब्राह्मणस्य, यस्य ललाटे भस्मत्रिपुण्ड्रं नास्ति। ये जनाः भस्मधारिणं दृष्ट्वा हिंसां कुर्वन्ति, तेषां जन्म चाण्डालादपि नीचं ज्ञेयम्। भक्तः ब्राह्मणः क्शत्रियः वा, मन्त्रेण "मानस्तोकेन" विधिना भस्माङ्गेषु धारयेत्। वैश्यः "त्र्यम्बक"मन्त्रेण, शूद्रः "पञ्चाक्षर"मन्त्रेण च; अन्ये, विधवाश्च, स्त्रियः च शूद्रवत् नियमं पालयन्तु। गृहस्थस्य पञ्चब्रह्मादिमन्त्रैः, ब्रह्मचारिणः त्र्यम्बकमन्त्रेण, वानप्रस्थस्य अघोरमन्त्रेण, यतिनोः प्रणवेनैव त्रिपुण्ड्रादिचिह्नानि कर्तव्यानि। यो वर्णाश्रमातीतः, "अहं शिवः" इति परचिन्तनया, शिवयोगी च, स ईशानमन्त्रेण नियमितं त्रिपुण्ड्रं धारयेत्। परमं भस्मधारणं कदापि न परित्याज्यं कस्यचित् वर्णस्य; अन्येषामपि, यावत् जीवितं, शिवस्यैष आदेशः। यावन्ति भस्मरजांसि स्वशरीरे स्नानान्ते शेषाणि, तावन्ति शिवलिङ्गानि धारयति भस्मधारी। ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राः, साङ्कराः, स्त्रियः, विधवाः, बालकाः, पाषण्डिनश्च—ब्रह्मचारी, गृहस्थः, वानप्रस्थः, यती, व्रती, स्त्रियः च—ये भस्मत्रिपुण्ड्रचिह्निताः, ते निःसंशयं मुक्ताः। यथा अग्निः ज्ञानाज्ञानयोः समं दहति, तथा भस्म ज्ञानिना अज्ञानिना वा धृतं सम्यक् शुद्धिं करोति। भस्म वा त्रिपुण्ड्रं विना, किञ्चित् जलं वा आहारं न भोक्तव्यं; यदि कुर्यात्, गृहस्थः, वानप्रस्थः, राजा, यती, साङ्करः वा, नरकं गच्छति। गायत्रीमन्त्रजपेन वर्णिनः, प्रणवजपेन यतयः, विमुक्तिं लभन्ते। ये त्रिपुण्ड्रं निन्दन्ति, ते शिवं निन्दन्ति; ये श्रद्धया धारयन्ति, ते शिवमेव धारयन्ति। यस्य ललाटे भस्म नास्ति, तस्य लज्जा; या ग्रामे शिवनिवासो नास्ति, तस्य लज्जा; या शिवपूजा न निष्कलुषा, तस्य लज्जा; या अपि अशिवे स्थिता विद्या, तस्य लज्जा। ये महेश्वरं, त्रैलोक्याधारं, संहरन्तारं, त्रिपुण्ड्रधारणं वा निन्दन्ति, तेषां दर्शनमात्रेण दोषः जायते। ते चाण्डालवत्, वराहवत्, राक्षसवत्, गर्दभवत्, श्ववत्, शृगालवत्, कृमिवद् जन्मनि, नितरां पापिनः, केवलं नरकाय। एवंजनान् चन्द्रमा, सूर्यः, रात्रौ, दिवा, स्वप्ने वा पश्येत् चेत्, तत्क्षणात् वेद्यात् रुद्रसूक्तं जपेत्; तेन मुक्तिः स्यात्। सत्पुरुषैः सह संवादेन नरकात् मोक्षः, किन्तु भस्मधारणादिविनिन्दकाः निःसंशयं नरकायैव गच्छन्ति। हे मुनिवर, यो न तन्त्रानुयायी, न अधिकृतः, परन्तु ऊर्ध्वरेखत्रिपुण्ड्रं वा तप्तचक्रचिह्नं धारयति, स शिवयज्ञे बहिष्कृतः। बृहज्जाबालवचनात्, तत्र अनेकाः परीक्ष्याः, केवलं भस्मभक्ताः स्वीकर्याः। यदि भस्म चन्दनं वा चन्दनपिष्टं मिश्रयित्वा त्रिपुण्ड्ररूपेण धार्यते, तर्हि विवेकिना न कदापि तस्योपरि किञ्चित् स्थाप्यं। स्त्रियः केशान्तपर्यन्तं त्रिपुण्ड्रं धारयन्तु; द्विजादयः, विधवाश्च, च शुद्धं विभूतिं चतुर्ष्वाश्रमेऽपि नित्यं धारयन्तु, या मोक्षदा सर्वपापनाशिनी च। यः विधिवत् भस्मना त्रिपुण्ड्रं धारयति, स महापापसमूहात् च किल्बिषात् च विमुक्तः स्यात्। ब्रह्मचारी, गृहस्थः, वानप्रस्थः, यती, ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः, शूद्रः, पतितः, अधमः अपि—स्नापनत्रिपुण्ड्रयोः यथाविधि धारयन्, पापसमूहं त्यक्त्वा शुद्धो भवति। विशेषतः, भस्मधारी स्त्रीहत्या, गोहत्या, वीरहत्या, अश्वहत्या च पापात् विमुक्तः; अत्र न संशयः। परदारापहृत्य, परदारस्पर्शः, परनिन्दा, परक्षेत्रापहरणं, परपीडनं च—एतानि पापानि। क्षेत्रोपवनचौर्यं, गृहदाहः, गोः, सुवर्णस्य, महिषीणां, तिलानां, कंबलवस्त्रादीनां चौर्यं—एतानि च। नीचात् अन्नधान्यजलादीनां ग्राह्यं, गणिकाभिः, हस्त्यङ्गनाभिः, चाण्डाल्याः, नर्तकीभिः सह संगमः। रजस्वलया, कन्यया, विधवया सह मैथुनं, मांसचर्ममज्जलवणस्य विक्रयः। परनिन्दा, मिथ्यापवादः, मिथ्यासाक्ष्यं—एतानि अनन्तानि पापानि त्रिपुण्ड्रधारणेन क्षणेन नश्यन्ति। शिवार्पितस्य चौर्यं, शिवनिन्दा कुतश्चन, शिवभक्तनिन्दा—एतानि तपोऽपि न शुद्धयेत्। यः रुद्राक्षं कण्ठे, त्रिपुण्ड्रं ललाटे धारयति, स चाण्डालोऽपि सर्वेषां श्रेष्ठः पूजनीयः।