शिवपुराणम्

श्रुत्वा महर्षे, शिवपुराणे एकदा कथा प्रवर्तते, यत्र त्रिपुण्ड्रस्य महत्त्वं, विधिं च विस्तारतः वर्ण्यते। ये श्रद्धया त्रिपुण्ड्रं धारयन्ति, तेषां आचारः न जातिभेदेन, न आश्रमभेदेन बध्यते। तथापि, ये श्रद्धया त्रिपुण्ड्रं धारयन्ति, ते सहस्रकोटिजन्मान्तरेष्वपि संसारात् न विमुक्ताः; शतकोटियुगेष्वपि शिवज्ञानं न प्राप्नुवन्ति। शास्त्रैः त एव महापातकसंयुक्ताः कथ्यन्ते। यद् यद् तैः श्रद्धया त्रिपुण्ड्रं धारयद्भिः क्रियते, सर्वं विपरीतफलं ददाति। ये महापापग्रस्ताः, शर्वद्वेषिणः, तेषां त्रिपुण्ड्रधारणे तीव्रवैरस्यं जायते। परं तु, यः शिवाग्निहोत्रं कृत्वा, भस्मना त्रिपुण्ड्रं धारयति, स सर्वपापात् विमुक्तः भवति, अल्पायुषोऽपि। यः श्वेतभस्मना त्रिपुण्ड्रं त्रिसन्ध्यायां धारयति, स सर्वपापात् विमुक्तः शिवसह एव मुदं लभते। यः श्वेतभस्मना त्रिपुण्ड्रं ललाटे धारयति, स ब्रह्मादिलोकान् प्राप्य, मृत्यौ मोक्षं लभते। भस्मस्नानं विना षडक्षरमन्त्रस्य जपः न कर्तव्यः; यथाविधि त्रिपुण्ड्रं भस्मना धारयित्वा, तदा जपः कर्तव्यः। चाहे स गुणी वा दुर्जनः, सर्वपापयुक्तः, प्रभातपापदूषितः, अज्ञः, पतितः वा, सर्वे—यत्र भूतेः आज्ञा नित्यं पाल्यते, तत्र सर्वतीर्थयागादिषु सन्निधिः सदा विद्यमाना। त्रिलेखायुक्तः जीवः सर्वैः देवैः, दानवैः च पूजनीयः; पापी अपि शुद्धात्मा—श्रद्धायुक्तः तु अधिकं शुद्धः। यत्र शिवज्ञः भूतेः आज्ञां पालयन् कदाचित् गच्छति, तत्र सर्वतीर्थानि संनिहितानि भवन्ति। किम् अधिकं वक्तव्यम्? बुद्धिमन्तः सदा भस्मं धारयन्तु; लिङ्गपूजनं, षडक्षरमन्त्रजपं च सदा कर्तव्यं। भस्मधारणस्य महत्त्वं ब्रह्मा, विष्णु, रुद्रः, ऋषयः, देवाः अपि पूर्णतया वर्णयितुं न शक्नुवन्ति। यः जात्याश्रमकर्म त्यक्त्वा, वा जातिकर्मनष्टः, केवलं एकवारं त्रिपुण्ड्रं धारयति, स पापात् विमुक्तः भवति। ये भस्मधारिणं उपेक्ष्य यज्ञादिकं कुर्वन्ति, तेषां संसारात् मोक्षः न विद्यते, सहस्रकोटिजन्मान्तरेष्वपि। गुरोः शिक्षितं, कृतं कर्म, सर्वं व्यर्थं तस्य ब्राह्मणस्य, यः भस्मत्रिपुण्ड्रं शिरसि न धारयति। ये पुरुषाः भस्मधारिणं दृष्ट्वा हिंसां कुर्वन्ति, तेषां जन्म चाण्डालादपि अधमं इति ज्ञायते। श्रद्धायुक्तः ब्राह्मणः वा क्षत्रियः, ‘मानस्तोक’मन्त्रेण यथाविधि भस्मं अङ्गेषु धारयेत्। वैश्यः ‘त्र्यम्बक’मन्त्रं, शूद्रः ‘पञ्चाक्षर’मन्त्रं, अन्ये, विधवा, स्त्रियः च शूद्रवत् धारयन्ति। गृहस्थस्य ‘पञ्चब्रह्म’मन्त्रादिभिः, ब्रह्मचारिणः ‘त्र्यम्बक’मन्त्रेण, वनवासिनः ‘अघोर’मन्त्रेण, संन्यासिनः ‘प्रणव’मात्रेण त्रिपुण्ड्रं चिनोति। यः जात्याश्रमातीतः, ‘अहं शिवः’ इति परमध्यानं कुर्वन्, शिवयोगी च, ‘ईशान’मन्त्रेण नित्यं त्रिपुण्ड्रं धारयेत्। परमं भस्मधारणं कस्यापि जात्याः न परित्याज्यम्; अन्येषामपि, यावत् जीवितं, शिवस्य आज्ञा एषा। स्नानानन्तरं यावन्ति भस्मरजांसि शरीरस्थानि, तावत् शिवलिङ्गानि धारणकर्तुः शरीरस्थानि सन्ति। ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः, शूद्रः, मिश्रजातिः, स्त्रियः, विधवा, बालकः, अपि च नास्तिकः—गृहस्थः, ब्रह्मचारी, वनस्थः, संन्यासी, व्रती, स्त्रियः च—ये भस्मत्रिपुण्ड्रं धारयन्ति, ते निःसंशयं मुक्ताः। यथा अग्निः ज्ञानिना अज्ञानिना वा समं दहति, तथा भस्म ज्ञानिना अज्ञानिना वा, सम्यक् शुद्धिं ददाति। भस्मत्रिपुण्ड्रं विना अल्पं जलं वा अन्नं वा न भक्षयेत्; यदि गृहस्थः, वनस्थः, राजा, संन्यासी, मिश्रजातिः अपि एवं कुर्यात्, नरके पतति। prescribed जातिविशेषः गायत्रीमन्त्रजपेन, संन्यासिनः प्रणवजपेन मुक्तिः लभ्यते। ये त्रिपुण्ड्रं निन्दन्ति, ते शिवं एव निन्दन्ति; श्रद्धया ये धारयन्ति, शिवं एव धारयन्ति। ललाटं भस्मविना लज्जायुक्तं, शिवग्रामं न लज्जायुक्तं, शिवपूजा न लज्जायुक्तं, शिवातिरिक्तं ज्ञानं लज्जायुक्तं। ये त्रिपुण्ड्रधारणं, त्रिलोकाधारं, महेश्वरं, संहारकं निन्दन्ति, तान् दृष्ट्वा दोषः जायते; ते पतिताः, चाण्डालः, वराहः, राक्षसः, गर्दभः, श्वानः, शृगालः, कृमिः, नरकाय एव। चन्द्रः, सूर्यः, रात्रौ, दिवा, स्वप्ने अपि तान् दृष्ट्वा, त्वरितं रुद्रसूक्तं वेदात् जपेत्; तेन मुक्तिः स्यात्। सत्पुरुषैः संवादेन नरकात् उद्धारः; परंतु ये भस्मत्रिपुण्ड्रं निन्दन्ति, ते निःसंशयं नरकबद्धाः। हे मुने, यः तन्त्रानुगामी न, न अधिकृतः, किन्तु ऊर्ध्वचिन्हयुक्तं त्रिपुण्ड्रं वा तापचिन्हं धारयति, स शिवयागात् बहिष्कृतः। बृहज्जाबालवचने बहवः परीक्ष्याः; केवलं भस्मनिष्ठः स्वीकर्यः। यदि भस्म चन्दनं वा चन्दनपिष्टं मिश्रयित्वा त्रिपुण्ड्ररूपेण धार्यते, तदा विवेकिना ललाटे भस्मात् उपरि अन्यत् किञ्चिदपि न स्थापयेत्। स्त्रियः केशाग्रपर्यन्तं त्रिपुण्ड्रं धारयन्ति; द्विजाद्याः, विधवाः, चतुर्वर्णाश्रमस्थाः च सदा विमुक्तिदायकं, सर्वपापनाशकं निर्मलविभूतिं धारयन्ति। यः यथाविधि भस्मना त्रिपुण्ड्रं धारयति, स महापातकसमूहात्, किल्बिषात् च विमुक्तः भवति। एवं शिवपुराणे त्रिपुण्ड्रभस्मधारणस्य महत्त्वं, विधिं, फलानि च, श्रद्धया, विधिना, वर्णाश्रमभेदेन, नारीपुंसकाद्यैः च, विस्तारतः कथ्यन्ति।