शिवपुराणम्

महर्षे, त्रिविधं भस्म कथितं – श्रौतं, स्मार्तं, लौकिकं च। तत्रापि हीनं भस्म अनेकप्रकारेण निरूपितम्। श्रौतस्मार्तयोः भस्मनोः विधानं केवलं द्विजातीनां विधीयते; सर्वेषां तु लौकिकं भस्म प्रोक्तम्। द्विजातिभ्यः मन्त्रेण धारणाविधिः महर्षिभिः उपदिष्टः; अन्येषां तु केवलं विनामन्त्रं लेपनं ज्ञेयम्। यत् गोमयस्य भस्मोत्पत्तिः, तद् ‘आग्नेय’ इति प्रसिद्धम्; एष एव त्रिपुण्ड्रस्य द्रव्यत्वेनोक्तः, महर्षे। ज्ञैर्भिः त्रिपुण्ड्रधारणाय यज्ञोत्थं भस्म वा अन्यस्य यज्ञस्य भस्म गृह्यताम्। ‘अग्नि’ इत्यादि मन्त्रैः, यथोक्तं जाबालोपनिषदि, तद् भस्म सप्तकृत्वः मुखोदकस्पर्शेन प्रोक्षयेत्। वर्णाश्रमाणां प्रति मन्त्रेण वा विनामन्त्रेण वा त्रिपुण्ड्रधारणं जाबालैः श्रद्धया विधीयते। त्रिपुण्ड्रधारणं भस्मनः चापि, यदपि प्रमादेन कृतं, मोक्षकामिभिः न परित्याज्यम् – एवमाचार्यपरम्परा वदति। शिवेन, विष्णुना, उमया, लक्ष्म्या चान्याभिश्च देविभिः त्रिपुण्ड्रः सदा धार्यते। ब्राह्मणैः, क्षत्रियैः, वैश्यैः, शूद्रैश्च, संस्कृत्य वा असंस्कृत्य वा, स्वहस्तेनैव भस्मत्रिपुण्ड्रं धारयेत्। ये श्रद्धया त्रिपुण्ड्रं धारयन्ति, तेषां आचारः वर्णाश्रमैः न बध्यते। श्रद्धया त्रिपुण्ड्रधारिणः कोटिजन्मनामपि संसारे न विमुच्यन्ते। ते एव न शिवार्थज्ञानं प्राप्नुवन्ति शतकोटियुगान्तरेष्वपि। त एव महापापसंयुक्ताः शास्त्रैः कथ्यन्ते। ये श्रद्धया त्रिपुण्ड्रधारणं कुर्वन्ति, तेषां सर्वं कर्म विपरीतफलदं भवति। ये महापापपीडिताः शर्वद्विषः, तेषां त्रिपुण्ड्रधारणे दारुणा द्वेषबुद्धिरुत्पद्यते, महर्षे। यः शिवाग्निहोत्रं कृत्वा भस्मत्रिपुण्ड्रं धारयति, स सर्वपापेभ्यः मुक्तो भवति, अल्पायुष्यापि सन्। यः श्वेतभस्मना त्रिकालं त्रिपुण्ड्रं धारयति, स सर्वपापैः विमुक्तः शिवसाकं रमते। यः श्वेतभस्मना ललाटे त्रिपुण्ड्रं धारयति, स ब्रह्मादिलोकान् लभते, मृत्यौ च मोक्षं गच्छति। भस्मस्नानं विना षडक्षरमन्त्रस्य जपः न कर्तव्यः; सम्यक् भस्मत्रिपुण्ड्रं कृत्वा तु जपः कार्यः। योऽपि जनो महान् वा नीचो वा, सर्वपापभारितो वा, प्रातरपापदूषितो वा, अज्ञानवान् वा पतितो वा – यस्मिन्स्थले भूतेः आज्ञा सदा पाल्यते, तत्र सर्वतीर्थयज्ञानां सन्निधिरस्ति। त्रिपुण्ड्रलाञ्छितं जीवम्, सर्वैः देवदैत्यैः पूजनीयम्; पापवानपि स शुद्धात्मा, किमुत श्रद्धालुः। यत्र यत्र शैववित्त् भूत्याज्ञापालकः कदाचिद् गच्छति, तत्र सर्वतीर्थानि संनिहितानि भवन्ति। किमन्यत् वक्तव्यम्? पण्डितैः सदा भस्मधारणं कार्यम्; लिङ्गपूजा षडक्षरजपश्च नित्यं करणीयौ। भस्मधारणस्य माहात्म्यं ब्रह्माविष्णुरुद्रादयः, ऋषयः, देवाः च अपि पूर्णतया वक्तुं न शक्नुवन्ति। यः कश्चित् वर्णाश्रमकर्म परित्यज्य, वा वर्णधर्मनष्टः, केवलं एकवारं त्रिपुण्ड्रं धारयति, स पापात् मुक्तो भवति। ये जनाः भस्मधारिणं अवज्ञाय कर्म कुर्वन्ति, तेषां कोटिजन्मनामपि संसारात् न मोक्षः। यत् यत् गुरुशिष्यप्राप्तं, यत् यत् कृतं, सर्वं तस्य ब्राह्मणस्य व्यर्थं, यो भस्मत्रिपुण्ड्रं शिरसि न धत्ते। ये पुरुषाः भस्मधारिणं दृष्ट्वा हिंसां कुर्वन्ति, तेषां जन्म चाण्डालादपि नीचं पण्डितैः ज्ञायते। ब्राह्मणक्षत्रियौ भक्त्या ‘मानस्तोकेन’ मन्त्रेण संस्कृतं भस्म निर्दिष्टाङ्गेषु धारयेताम्। वैश्यः ‘त्र्यम्बक’मन्त्रेण, शूद्रः ‘पञ्चाक्षर’मन्त्रेण; अन्येषां, विधवाभ्यः, स्त्रीभ्यश्च शूद्रवत् नियमः। गृही द्वारं पञ्चब्रह्ममन्त्रैः, ब्रह्मचारी त्र्यम्बकमन्त्रेण भस्मधारणं कुर्यात्। वानप्रस्थस्य ‘अघोर’मन्त्रेण, परित्यासिनः केवलं प्रणवेन त्रिपुण्ड्रादिलाञ्छनं कार्यम्। यो वर्णाश्रमातीतः, परमार्थतः ‘शिवोऽहम्’ इति चिन्तनशीलः, शिवयोगी च, स नियमितं ‘ईशान’मन्त्रेण त्रिपुण्ड्रं धारयेत्। उत्तमं भस्मधारणं कस्यापि वर्णस्य परित्याज्यं न; अन्येषां च यावत्प्राणं, एषैव शिवाज्ञा। यावन्ति भस्मरजांसि स्वदेहे स्नानान्ते शेषाणि, तावन्त्येव शिवलिङ्गानि धारणकर्तुः गण्यन्ते। ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राः, साङ्कराः, स्त्रियः, विधवाः, बालाः, पाखण्डिनः अपि – ब्रह्मचारी, गृही, वानप्रस्थः, संन्यासी, व्रती, स्त्रियश्च – ये भस्मत्रिपुण्ड्रलाञ्छिताः, ते निःसंशयं मुक्ताः। यथा वह्निः ज्ञानाज्ञानयोः समं दहति, तथा भस्म अपि, ज्ञानिना वा अज्ञानिना वा धार्यते, तं सम्यक् शुद्धयेति। एवं महर्षे, भस्मत्रिपुण्ड्रधारणस्य माहात्म्यं, विधानं, फलानि च श्रुतानि, येन सर्वेऽपि साधकाः शिवमार्गे स्थातुं समर्थाः भवन्ति।