शिवपुराणम्

शौनक महाभाग, यः सदा भस्मना शुद्धः स्यात् शिवस्य नाम श्रद्धया जपेत्, स तु भीषणतरं संसारचक्रं सुलभं तरति। यदि ब्राह्मणधनं चौर्यं कृतवान्, यदि बहून् ब्राह्मणान् हत्वा महापापी च स्यात्, तस्यापि पापं न स्पृशति, यदि सः श्रद्धया शिवनाम जपेत्। सर्वेषु वेदेषु परीक्षितेषु, प्राचीनैः शिवस्य नामजप एव संसारतरणाय उपायः इति निर्णीतम्। किमधिकं वक्ष्यामि, विप्रश्रेष्ठ? एकेन श्लोकेन वदामि—शिवनाम्नः महिमा सर्वपापनाशनं भवति। शम्भोः नाम्नः पावनशक्तिः एषा यत्, कश्चन जनः तादृशं महापापं कर्तुं न शक्नोति, यत् तेन न नश्येत्। शिवनामबलात् इन्द्रद्युम्नो राजा, पूर्वं महापापात्मा अपि सन्, परमं श्रेयः प्राप्तवान्, ऋषे। तथैव द्विजातिस्त्री अपि, पापिष्ठा सन्, शिवनामस्य प्रभावेन परमं श्रेयः प्राप्तवती, महर्षे। एवं ते नाम्नः परमा महिमा कथिता, द्विजश्रेष्ठ। अद्य शृणु भस्मनः, सर्वमलशुद्धिकरणस्य, गौरवं। द्वे भस्मप्रकारे परममङ्गले उच्येते; तयोः रूपाणि वक्ष्यामि—श्रद्धया शृणु। एकं तु महाभस्म, अपरं लघुभस्म इति प्रसिद्धम्। महाभस्म बहुविधं श्रेष्ठतमं स्मृतम्। तच्च त्रिविधं—श्रौतं, स्मार्तं, लौकिकं च। लघुभस्म अपि बहुधा वर्णितम्। श्रौतस्मार्ते तु द्विजातिमात्रे नियोज्ये, अन्येषां लौकिकं भस्मैव विधानम्। द्विजातीनां मन्त्रेण धारणं महर्षिभिः उपदिष्टम्; अन्येषां तु मन्त्रवर्जितं केवलं लेपनं ज्ञेयम्। गोमयसम्भूतं यत् भस्म, तद् "आग्नेयम्" इत्युच्यते; एषा अपि त्रिपुण्ड्रधारणाय वस्तुरूपेण कथिता, महर्षे। अग्निहोत्रसम्भूतं भस्म, अथवा अन्ययज्ञसम्भूतं च, त्रिपुण्ड्रधारणाय विज्ञैः ग्राह्यम्। "अग्नि" इत्यादिभिः मन्त्रैः, यथा जाबालोपनिषदि, तद् भस्म सप्तधा मुखोदकसिक्तं कर्तव्यम्। वर्णाश्रमाणां च, मन्त्रेण वा मन्त्रवर्जितेन वा, त्रिपुण्ड्रधारणं जाबालैः श्रद्धया विधानम्। भस्मधारणं च त्रिपुण्ड्रं च, यदि अपि प्रमादेन कृतं स्यात्, मोक्षकामैः न परित्याज्यम्, इति परम्परा। शिवेन, विष्णुना, तथा उमया लक्ष्म्या च, अन्याभिः देव्या अपि, त्रिपुण्ड्रं सदा धार्यते। ब्राह्मणैः, क्षत्रियैः, वैश्यैः, शूद्रैः च, संस्कृतैः असंस्कृतैः वा, भस्मना कृतं त्रिपुण्ड्रं स्वहस्तेन लेपनीयम्। ये श्रद्धया त्रिपुण्ड्रं धारयन्ति, तेषां आचारः न जात्याश्रमबन्धनः। ये श्रद्धया त्रिपुण्ड्रं धारयन्ति, ते कोटिजन्मनां परं न मोच्यन्ते संसारात्। ये श्रद्धया त्रिपुण्ड्रं धारयन्ति, ते शिवार्थज्ञानं न लभन्ते शतकोटियुगेष्वपि। ये श्रद्धया त्रिपुण्ड्रं धारयन्ति, ते महापापिनः शास्त्रसम्मतान्। ये श्रद्धया त्रिपुण्ड्रं धारयन्ति, तैः कृतं सर्वं विपरीतफलदं भवति। ये महापापपीडिताः, शर्वद्विषः च, तेषां त्रिपुण्ड्रधारणे दृढद्वेषः जायते, महर्षे। यः शिवाग्निहोत्रं कृत्वा भस्मना त्रिपुण्ड्रं धारयति, सः अल्पायुषः अपि सर्वपापैः विमुच्यते। यः शुक्लभस्मना त्रिकाले त्रिपुण्ड्रं धारयति, सः सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवसहितः मोदते। यः शुक्लभस्मना ललाटे त्रिपुण्ड्रं धारयति, स ब्रह्मादिलोकान् प्राप्य, मृत्यौ मोक्षं लभते। भस्मस्नानं विना षडक्षरमन्त्रं न जपेत्; यथाविधि त्रिपुण्ड्रं कृत्वा तु जपः कार्यः। योऽपि सत्त्ववान् वा नीचः, सर्वपापभारितः, प्रातःकृतपापयुक्तः, अज्ञः, पतितः वा— यत्र कुत्रापि भूतेः आज्ञा सदा पाल्यते, तत्र सर्वतीर्थयज्ञानां सन्निधिः सदा वर्तते। यः जीवः त्रिपुण्ड्रचिह्नितः, तं सर्वैर्देवैः दानवैः च पूजनीयम्; स पापी अपि शुद्धात्मा, श्रद्धावान् चेत् किमु वक्तव्यम्। यत्र शिवज्ञः भूत्यादेशपालकः कदाचिद् गच्छति, तत्र सर्वतीर्थानि संनिपत्यन्ते। किमधिकं वक्ष्यामि? धीरैः सदा भस्म धार्यं; लिङ्गपूजा, षडक्षरमन्त्रजपः च सदा कर्तव्यः। न ब्रह्मा, न विष्णुः, न रुद्रः, न ऋषयः, न देवाः अपि, भस्मधारणस्य महिमानं सम्यक् वक्तुं शक्नुवन्ति। एवं, यो जात्याश्रमकर्माणि परित्यज्य, जातिसंस्कारानष्टः वा, त्रिपुण्ड्रं केवलं एकवारं धारयति, स सर्वपापात् विमुच्यते। ये जनाः भस्मधारिणं अवज्ञाय कर्माणि कुर्वन्ति—तेषां संसारात् मोक्षो न स्यात् कोटिजन्मनां परम्। यत् किमपि आचार्योपदिष्टं, यत् कृतं, तद् सर्वं निष्फलं तस्य ब्राह्मणस्य, यदि सः शिरसि भस्मत्रिपुण्ड्रं न धारयति। ये पुरुषाः भस्मधारिणं दृष्ट्वा हिंसां कुर्वन्ति, तेषां जन्म चाण्डालात् अपि अधमं इति विद्वांसः जानन्ति।