शिवपुराणम्

शौनकस्य प्रश्नानन्तरं, महर्षिः परमधर्मज्ञः तस्य उत्तरं कर्तुं आरभते। स तु त्रयाणां नाम्नां फलं यथोक्तं वर्णयति, तस्य महत्त्वं विस्तारतः कथयितुं शौनकं साधुं प्रार्थयति। शैवशास्त्रेषु निपुणाः ऋषयः, देवाः च, तस्य नाम्नः महत्त्वं श्रद्धया शृण्वन्ति। यद्यपि एषा गूढा कथा शास्त्रेषु, पुराणेषु, वेदेषु च गुप्ता अस्ति, तथापि स्नेहात् ब्राह्मणानां प्रति स महर्षिः तां स्पष्टतया प्रकाशयति। सर्वेषु द्विजेषु श्रेष्ठः कः तस्य त्रयस्य नाम्नः महत्त्वं जानाति? महेश्वरं विना यत् किञ्चिद् विश्वे, तद् असत्यं, अनित्यं च। तस्मात् नाम्नः महत्त्वं संक्षेपतः, भक्त्या च, वक्ष्यामि; ब्राह्मणाः, आनन्देन शृण्वन्तु, यः सर्वपापनाम् परमोपशमः अस्ति। शिवस्य नाम्नः उच्चारणे, महापापानां पर्वतानि अपि ज्वालायां भस्मीभवन्ति, न संशयः। पापमूलानि, विविधदुःखानि, शौनक, शिवनाम्ना एव विनश्यन्ति; अन्येन किञ्चिद् नाशयितुं न शक्यते। यः शिवनाम्नः जपने भक्तिमान् सदा भूमौ तिष्ठति, स वैदिकः, धर्मात्मा, पुण्यशीलः, बुद्धिमान् च गण्यते। शिवनाम्नः श्रद्धया जपेन, विविधानि धर्मकार्याणि तत्क्षणात् फलन्ति, ऋषे। पापानि शिवनाम्ना क्षीयन्ते, भूमौ मानवकृत्या पापानि क्षयन्ति, ऋषे। ब्रह्महत्यादि महापापानां महान् राशिः अपि, शिवनाम्नः शीघ्रजपेन, समूलं विनश्यति। ये शिवनाम्नः नौकां लभन्ते, संसारसागरं तरन्ति; पापमूलानि तेषां निःसन्देहं नश्यन्ति। संसारमूलपापानां छेदनं, महर्षे, शिवनाम्नः कुठारस्यैव निश्चितं। पापाग्निना दग्धाः ये, शिवनाम्नः अमृतं पातव्यं; तेषां शान्तिः अन्यथा न भवति। शिवनाम्नः अमृतधारया सिक्ताः, संसारदावाग्नौ अपि दुःखं न अनुभवन्ति। येषां शिवनाम्नः परमभक्तिः उत्पन्ना, तेषां मोक्षः निश्चितः, सहसखिभिः। शिवनाम्नः भक्तिः, सर्वपापनाशिनी, बहुजन्मतपसा लभ्यते, ऋषे। यः शम्भुनाम्नः नित्याभक्तिमान्, तस्यैव मोक्षः सुलभः, अन्यस्य न; एषा मम निश्चयः। बहुपापानि कृतानि अपि, शिवनाम्नः श्रद्धया जपेन, सर्वपापात् विमुक्तिः स्यात्, न संशयः। यथा वनदावाग्निना वृक्षाः भस्मीभवन्ति, तथा पापानि शिवनाम्ना दग्धानि। शौनक, यः सदा भस्मना शुद्धः शिवनाम्नः श्रद्धया जपं करोति, स घोरं संसारचक्रं अपि तरति। ब्राह्मणधनस्य चौर्यं, बहु ब्राह्मणहत्याः अपि कृताः, शिवनाम्नः श्रद्धया जपेन, तेन पापं न स्पृशति। सर्ववेदेषु परीक्षायाम्, शिवनाम्नः जपः संसारतरणे साधनं इति प्राचीनैः कथितम्। किं विस्तरेण, ऋषिश्रेष्ठ? एकेन श्लोकेन वक्ष्यामि—शिवनाम्नः महत्त्वं तद् सर्वपापनाशनं। शम्भुनाम्नः पावनशक्तिः पापनाशिनी यथा, न कश्चित् पापं तादृशं कुर्यात् यत् तया न नश्येत्। शिवनाम्नः प्रभावेन, इन्द्रद्युम्नराजा, पूर्वं महापापी, परमं शुभं प्राप्तवान्, ऋषे। एवं द्विजस्त्री अपि, महापापिनी, शिवनाम्नः प्रभावेन, परमं शुभं प्राप्तवती, ऋषे। एवं शिवनाम्नः परममाहात्म्यं त्वया श्रुतम्, द्विजश्रेष्ठ। अधुना शृणु भस्मनः महत्त्वं, यत् सर्वमलपावनम्। द्वे भस्मनः प्रकारे उच्येते, उभे परममंगलम्; तयोः स्वरूपं वक्ष्यामि, सावधानं शृणु। एकं 'महाभस्म' इति प्रसिद्धम्, अन्यं 'अल्पभस्म' इति कथ्यते। महाभस्मः बहुविधः श्रेयस्करः उच्यते। तद् त्रिविधं—श्रौतं, स्मार्तं, लौकिकं। अल्पभस्मः अपि बहुविधं वर्ण्यते। श्रौतस्मार्तभस्मौ द्विजातीनां एव विधीयते; अन्येषां लौकिकभस्मः विधानम्। मन्त्रयुक्तं धारणं द्विजातीनां ऋषिभिः उपदिष्टम्; अन्येषां मन्त्रविहीनं केवलं लेपनं ज्ञेयम्। गवां गोमयात् उत्पन्नं भस्म 'आग्नेयम्' इति कथ्यते; तदपि त्रिपुण्ड्रधारणे द्रव्यं, महर्षे। अग्निहोत्रात् उत्पन्नं भस्म वा, अन्ययज्ञभस्म वा, त्रिपुण्ड्रधारणाय ग्राह्यम्। मन्त्रैः 'अग्नि' आरभ्य, यथोक्तं जाबालोपनिषद्, मुखोदकस्य सप्तविधं अभिषेकं कर्तव्यम्। जातीनां, आश्रमाणां च, मन्त्रयुक्तं वा मन्त्रविहीनं वा, त्रिपुण्ड्रधारणं जाबालैः श्रद्धया विधीयते। भस्मधारणं, तिर्यक् त्रिपुण्ड्रं च, अपि च, यद्यपि अज्ञानात् कृतम्, मोक्षकामैः न परित्याज्यं, शास्त्रस्य निश्चयः। शिवेन, विष्णुना, उमादेव्या, लक्ष्म्या च, अन्याभिः देव्या, तिर्यक् त्रिपुण्ड्रं नित्यं ध्रियते। ब्राह्मणैः, क्षत्रियैः, वैश्यैः, शूद्रैः, शुद्धैः अशुद्धैः वा, त्रिपुण्ड्रं भस्मना स्वहस्तेन धारणीयम्।