शिवपुराणम्

एवं यदा एषा साधना क्रमशः ध्यानपर्यन्तं सम्यगनुष्ठिता भवति, तदा शिवयोगः उत्पद्यते, तथा शनैः शालोक्याद्यनुक्रमेण सिद्धिः जायते। अनन्तरं सर्वे शरीरे व्याधयः सुखानि च लीयन्ते; अभ्यासेन एष क्लेशः सह्यते, ततः पश्चात् आरम्भादन्तं शुभता सम्पद्यते। अथ ब्रह्मन्, किमिदं ध्यानं? किमिदं श्रवणं? कथं जपः कर्तव्यः? एतत् यथातथ्यं कथय। मनसा विशुद्धिः, तर्केण स्नेहयुक्ता, ये नामानि गुणरूपलीलावर्णनानि यानि पूजाजपादिकानि, तेषां निरन्तरं चिन्तनं, भगवत्साक्षात्कारसाध्यं, सर्वेषां साधनानां मध्ये मुख्यं मन्यते। गीतया, शास्त्रवाक्यैः, वाक्येन वा, यानि शम्भोर्गुणरूपलीलावर्णनानि रसपूर्णानि स्तुत्यन्ते, स एव जपः, अत्र मध्यमं साधनं स्मृतम्। येन केनापि साधनेन, यत्र कुत्रापि, शिवसम्बन्धिनां शब्दानां समूहः श्रवणेन्द्रियेण, स्त्रीललनाङ्कवद् दृढं, सावधानतया श्रोतव्यम्—एषः लोकप्रसिद्धः श्रवणाख्यः साधनः। सज्जनसङ्गेन प्रथमं श्रवणम्, ततः पश्चात् पशुपतेर्जपः, तस्मिन् दृढे सति ध्यानं श्रेष्ठम्; अन्ते सर्वं शङ्करदृष्ट्या सम्पद्यते। अस्य साधनस्य माहात्म्ये, प्राचीनाः मुनयः किञ्चिदाख्यायिकां कथितवन्तः; तां ते हितार्थं शृणु। पुरा मम गुरुर्व्यासः, पराशरसुतः, सरस्वत्याः पुण्यतीरे तपः कुर्वन् उद्विग्नः स्थितवान्। तत्र कदाचित् सञ्जातः सनत्कुमारः दिव्यविमानेन सूर्यसमानदीप्त्या मम गुरोः पुरतः प्रादुरभवत्। ध्याननिष्ठो जागरितश्च स मुनिः अजन्मानं तम् अपश्यत्; स साष्टाङ्गं प्रणम्य कुतूहलयुक्तः वाक्यमब्रवीत्। पाद्याद्युदकं दत्त्वा, देवासनं समर्प्य, तस्मिन् नम्रं सन्तुष्टः भगवान् गम्भीरया वाचा प्रोवाच— "ऋषे, यथार्थं वस्तु ध्यानय, यत् प्रत्यक्षसाक्षात्कारसाध्यं; अत्र शिवसख्येन किमर्थं तपसि तिष्ठसि?" एवं कुमारेण पृष्टः स मुनिः स्वमभिप्रायमवदत्— "धर्मार्थकाममोक्षाः वेदमार्गेण भक्त्या साध्यन्ते। भगवन्, तव प्रसादेन मया बहूनि कार्याणि लोके स्थापितानि; तथापि सर्वथा गुरुत्वं प्राप्तवानपि, एवं स्यात्। मोक्षोपायज्ञानं न जायते—एतदाश्चर्यं खलु। मोक्षार्थं तपः करोमि, कारणं तु न वेद्मि।" इति स मुनिः विनयपूर्वकं याचमानः सन्, वरेण्यः कुमारः तस्मै ब्राह्मणश्रेष्ठाय निश्चितं मोक्षकारणं प्राह। "शम्भोः श्रवणं, कीर्तनं, ध्यानं च—एतानि त्रयाणि महोपायाः, साधनरूपेण वेदैः अनुमोदितानि। पूर्वं अहम् अपि अन्योपायेषु भ्रमितः, मन्दराचले स्थिरतया तपः कृतवान्। तदा शिवाज्ञया श्रीनन्दिकेश्वरः, सर्वसाक्षी, गणाधिपः, दयालुः, मम पुरतः प्रादुरासीत्। स मम प्रीत्या मोक्षस्य परमं साधनं प्रोवाच—शम्भोः श्रवणं, कीर्तनं, ध्यानं वेदसम्मतम्। एष त्रिविधः मोक्षोपायः शिवेनैव मम उक्तः—'ब्राह्मन्, पुनः पुनः श्रवणादीनि आचरेति।' इत्युक्त्वा स भगवान् प्रमुदितः स्वैः सहितः दिव्ययानं समारुह्य श्रेष्ठं स्थानं गतवान्।" एवं संक्षेपेण पूर्वाख्यायिका उक्ता; हे सूत, त्वया श्रवणादित्रयात्मकः मोक्षमार्गः निर्दिष्टः। यदि कश्चन श्रवणादित्रयं कर्तुं न समर्थः, तर्हि केन कर्मणा स मुच्यते? किमकृत्वा वा मुच्यते? यदि श्रवणादित्रयं न शक्यते, तर्हि शङ्करस्य लिङ्गं वा प्रतिमां स्थापयेत्, तां प्रतिदिनं पूजयेत्, तेन संसारसागरं तर्तुं शक्नोति। यद्यपि स्वशक्त्या यथाशक्ति द्रव्याणि समर्पयति, तानि लिङ्गप्रतिमार्थं निष्कपटेन अर्पयेत्, सततं पूजयेत्। भक्त्या मण्डपं, तोरणं, तीर्थं, मठं, क्षेत्रं, उत्सवम्, वस्त्रं, गन्धं, माल्यं, धूपं, दीपं च समर्पयेत्। नानाविधान्नानि, पिष्टकानि, उपदिशानि, छत्रं, ध्वजं, व्यजनं, चामरं च सर्वोपस्करैः सह अर्पयेत्। सर्वराजोपचारैः लिङ्गं प्रतिमां च पूजयेत्, प्रदक्षिणं नमः जपं च यथाशक्ति कुर्यात्। महाभक्त्या प्रतिदिनं आवाहनाद्यन्तं क्रियाः सम्पादयेत्; एवं लिङ्गे शङ्करप्रतिमायां च ईश्वरं पूजयन्। शिवस्य प्रसादेन श्रवणादीनि परित्यज्य अपि सिद्धिः लभ्यते; प्राचीनमहान्तः केवलं लिङ्गप्रतिमोपासनया विमुक्ताः अभवन्। सर्वत्र देवगणाः केवलं प्रतिमारूपेण पूज्यन्ते; शिवः तु सर्वत्र लिङ्गप्रतिमयोः रूपेण कथं पूज्यते? एष हि प्रश्नः पुण्यः, अद्भुततमश्च; अत्र केवलं महादेव एव वक्ता, अन्यः नास्ति कश्चन। यद् शिवेनोक्तं, गुरुमुखात् श्रुतं, तत् प्रवक्ष्यामि—शिवः एव ब्रह्मस्वरूपत्वात् 'निष्कलः' इति कथ्यते। स एव सकलत्वात् साकलः अपि; अतः स निष्कलः सकलश्च। निष्कलत्वात् तस्य लिङ्गं निराकारं तेनैक्येन युक्तम्। सकलत्वात् प्रतिमा तस्य रूपम्; अतः स निष्कलसकलस्वरूपत्वात् 'ब्रह्म' इति परं कथ्यते। अतः लिङ्गप्रतिमे सदा पूज्येते; अन्ये ब्रह्म न सन्ति, ते कदापि निष्कलाः न भवन्ति। अतः निष्कलं लिङ्गं देवेशैः न पूज्यते; अन्ये ब्रह्म न सन्ति, सजीवान्येव, तथा अन्ये देवगणाः अपि। केवलं सकलरूपा प्रतिमा मौनपूर्वकं पूज्यते; अन्ये सजीवान्येव, शङ्करः तु केवलं ब्रह्म। इति।