शिवपुराणम्
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
मनसा चिन्तनं महोपायः समाख्यातम्। महेश्वरः श्रोतव्यः, पाठ्यः, मननीयश्च। अस्य उपायस्यैव शास्त्रस्य प्रमाणत्वं अस्माकं निश्चितम्; तेनैव पुरुषार्थसिद्धये परमं प्रयोजनं अन्वेष्टव्यं, सर्वकार्येषु एकनिष्ठया। जनाः प्रत्यक्षदृष्टं कर्म कुर्वन्ति, किन्तु सर्वत्र अप्रत्यक्षं श्रुतिरेव प्रज्ञाय, तेनैव प्रवर्तन्ते। अतः श्रवणं प्रमुखं; आचार्यस्य वदनात् श्रुत्वा, ततोऽन्यत् पाठनं चिन्तनं च पण्डितेन साध्यते। एवं क्रमशः चिन्तनपर्यन्तं साधनं सम्पूर्णं कृत्वा, शिवयोगः सम्पद्यते; ततश्च सलोक्यादिक्रमः शनैः सिध्यति। अनन्तरं सर्वशारीररोगा अपि सर्वसुखानि च लीयन्ते; अभ्यासेन तु एष क्लेशः सह्यते, ततोऽनन्तरं शुभत्वं प्रारम्भादन्तं सम्पद्यते। अथ ब्रह्मन्, किं चिन्तनं, किं श्रवणं, कः पाठः, इति यथावस्तु वक्तव्यं—इति पृष्टम्। मनसः शुद्धिः, युक्तियुक्तस्नेहः, गुणरूपलीलानाम् नाम्नां पूजनपाठादीनां च चिन्तनं निरन्तरं, ईश्वरदर्शनसाध्यं, सर्वेषां साधनानां श्रेष्ठतमं। गीतया, शास्त्रवाक्यैः, भाषया वा शम्भोर्गुणरूपलीलानाम् नाम्नां स्पष्टं मधुरं स्तवनं पाठनं, इदं साधनमध्यमं। येन केनापि साधनेन, यत्र कुत्रापि, शिवविषयकशब्दसमूहः श्रोत्रेण यथायोग्यं श्राव्यते, स्त्रीक्रीडालिङ्गनवत् दृढतया—इदं श्रवणं लोके प्रसिद्धम्। सज्जनसङ्गेन प्रथमं श्रवणं, ततः पशुपतेः पाठनं, तत्स्थैर्ये सति चिन्तनं परमम्; अन्ते सर्वं शङ्करदृष्ट्या सम्पद्यते। अस्य साधनस्य माहात्म्ये प्राचीना ऋषयः किञ्चिद् आख्यातवन्तः; तत् तेभ्यः कथयामि—शृणुत ध्यानपूर्वकम्। पुरा ममाचार्यः व्यासः, पाराशर्यः, सौम्यायां सरस्वत्याः तीरे, तपः कृतवान्, चित्तव्यग्रः। तत्रैव संयोगेन, सनत्कुमारः भगवाँस्तस्याचार्यस्य पुरतः दिव्ययानसमायुक्तः सूर्यसङ्काशः प्रादुरासीत्। ध्याननिष्ठः स व्यासः, तं अजं दृष्ट्वा, प्रणम्य, कुतूहलयुक्तः स मुनिः प्रोवाच। अर्घ्यपाद्यं दत्वा, देवासनं न्यवेश्य, सन्तुष्टः प्रभुः तं नम्रं गम्भीरया वाचा उवाच। "ऋषे, यथार्थं तत्त्वं ध्यानय, प्रत्यक्षसाक्षात्कारसाध्यं; अत्र शिवसख्येन, किमर्थं तपस्यसि?" इति। तेन प्रोक्तः स मुनिः, "धर्मार्थकाममोक्षाः वेदमार्गेण भक्त्या अन्विष्टाः। तव प्रसादात् बहूनि कार्याणि लोके स्थापितानि; तथापि सर्वथा गुरुत्वं प्राप्त्वा अपि, मोक्षजनकं ज्ञानं न जायते—एष आश्चर्यः। मोक्षाय तपसि प्रवृत्तोऽहम्, कारणं न जानामि।" एवं याचिते व्यासेण, श्रीमान् कुमारः तस्मै ब्राह्मणश्रेष्ठाय निश्चितं मोक्षकारणं अवोचत्। "श्रवणं, कीर्तनं, चिन्तनं च शम्भोः—एते त्रयो महोपायाः, साधनत्वेन वेदैः अनुमोदिताः। पुरा अपि अहं अन्योपायेषु व्याकुलः संमूढः आसीत्; मन्दराचले स्थिरः तपः अकरवम्। तदा शिवाज्ञया श्रीनन्दिकेश्वरः, करुणासिन्धुः, साक्षी, गणनाथः, मम पुरतः प्रादुरासीत्। स मां स्नेहेन प्रोवाच मोक्षस्य परमं साधनम्—श्रवणं, कीर्तनं, चिन्तनं च शम्भोः, वेदसम्मतम्। एष त्रिविधः मोक्षोपायः शिवेन स्वयं मम उक्तः—'भूयः भूयः श्रवणादीनि आचर।' इत्युक्त्वा स प्रसन्नः प्रभुः, स्वैः सहितः, दिव्ययानं आरुह्य श्रेष्ठस्थानं गत्वा तस्थौ।" एवं संक्षेपेण प्राचीनमाख्यानं उक्तम्; सूत, त्रिविधोपायः श्रवणादिर्यः, स एव मोक्षमार्गः त्वया प्रकाशितः। यदि श्रवणादित्रयं न शक्यते कर्तुम्, केन कर्मणा जनः मुच्यते? किं वा अकृत्वा मोक्षः सुलभः? यदि श्रवणादित्रयं न शक्यते, तर्हि शङ्करस्य लिङ्गं वा प्रतिमां स्थाप्य, तां प्रतिदिनं पूजयित्वा संसारसागरं तरति। यथाशक्ति सामग्र्यः सञ्जहाति, कपटं विना, ताः लिङ्गप्रतिमार्थं समर्प्य, सततं पूजयेत्। भक्त्या मण्डपं, तोरणं, तीर्थं, मठं, क्षेत्रं, उत्सवम्, वस्त्रं, गन्धं, माल्यं, धूपं, दीपं च समर्पयेत्। नानाविधान्नं, पपडं, उपदिशं, छत्रं, ध्वजं, व्यजनं, चामरं चोपस्करैः सहितं दद्यात्। सर्वराजोपचारैः लिङ्गं प्रतिमां च पूजयेत्, प्रदक्षिणं प्रणामं पाठनं च यथाशक्ति कुर्यात्। भक्त्या प्रतिदिनं आवाहनादिपूर्वकं सम्यक् पूजनं कुर्यात्; एवं शङ्करलिङ्गप्रतिमायां ईश्वरं पूजयन्। शिवस्य प्रसादेन श्रवणादिकं त्यक्त्वापि सिद्धिं प्राप्नोति; प्राचीनमहात्मानः केवलं लिङ्गप्रतिमापूजनात् मुक्ताः। सर्वत्र देवता मूर्तिरूपेण पूज्यन्ते; शिवः तु लिङ्गे प्रतिमायां च सर्वत्र कथं पूज्यते? एष प्रश्नः पुण्यः, अद्भुततमः; अत्र केवलं महादेव एव वक्ता, अन्यः कश्चन नास्ति। शिववचनं यथाश्रुतं गुरोर्मुखात् प्रवक्ष्यामि—शिवः एव ब्रह्मस्वरूपत्वात् 'निष्कलः' इति कथ्यते। साकारत्वात् 'सकलः' अपि; अतः स निष्कलः सकलश्च। निष्कलत्वात् लिङ्गं निराकारं तेनैकत्वेन च स्थितम्। एवं शास्त्रवचनानुसारं, श्रवणं, कीर्तनं, चिन्तनं वा लिङ्गप्रतिमापूजनं च, यथायोग्यं, शिवसाक्षात्काराय, मोक्षाय च परमं साधनं इति प्रतिपादितम्।