शिवपुराणम्

पूर्वं वीरभद्रः, पश्चात् कीर्तिमुखः—एवं एकादशरूपाणां विधिपूर्वकं पूजनं कर्तव्यम्। ततः पञ्चाक्षरमन्त्रं शतरुद्रीयं च जपित्वा, विविधैः स्तुतिभिः पूजां समाप्य, पञ्चाङ्गं अपि पठेत्। ततः लिङ्गस्य प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणम्य, अनुग्रहीत्वा गच्छेत्—एवं शिवस्य सम्पूर्णं पूजनं सावधानीपूर्वकं वर्णितम्। रात्रौ सदा उत्तराभिमुखः दिव्यं कर्म आचरितव्यम्; शिवपूजा अपि शुद्धभावेन, उत्तराभिमुखः एव कर्तव्या। शम्भोः पुरतः पूर्वाभिमुखः न भवेत्; यत्र शक्तिः तत्र उत्तराभिमुखः न; पश्चिमे पृष्ठतः न तिष्ठेत्; एषां स्थितीनां ग्रहणं न कर्तव्यम्। त्रिपुण्ड्रविलिखनं, रुद्राक्षमालया भूषितं, बिल्वपत्रं च विना, धीरः शङ्करस्य पूजनं कदापि न कुर्यात्। यदि विभूतिः न लभ्यते, श्रेष्ठमुने, तदा शिवपूजनारम्भे मृदया अपि ललाटे त्रिपुण्ड्रं कर्तव्यम्। ततः श्रोतव्यम्—पूर्वं शिवनैवेद्यस्य ग्रहणं निषिद्धम्; तस्य निर्णयं तथा बिल्वस्य महत्त्वं ब्रूहि, महर्षे। अहं सर्वं हर्षेण वक्ष्यामि; धन्यः त्वं शिवव्रतेषु निष्ठितः। शुद्धः, शुचिः, सत्संकल्पनिष्ठः, दृढव्रती शिवभक्तः, नैवेद्यस्य निषिद्धभावं त्यक्त्वा, शिवनैवेद्यं भक्षयेत्। शिवनैवेद्यस्य दर्शनात् अपि पापानि दूरं यान्ति; भक्तस्य तु तस्य भक्षणेन पुण्यानि लक्षलक्षगुणितानि भवन्ति। सहस्रयज्ञानां वा कोटियज्ञानां वा तुल्या न भवति शिवनैवेद्यभक्षणम्; तेन शिवसायुज्यं लभ्यते। यत्र गृहे शिवनैवेद्यवितरणं भवति, तत् गृहम् सर्वथा शुद्धं भवति, अन्येषां अपि शुद्धिहेतु। यदा शिवनैवेद्यं आगच्छति, तदा शिरसा नमित्वा, सावधान्येन स्मृत्वा शिवं, भक्षयेत्। अन्यकाले अपि आगते शिवनैवेद्यं ग्राह्यम्; विलम्बे तु तस्य ग्रहणं पापसंयुक्तं भवति। यः शिवनैवेद्यग्रहणाभिलाषं न कुर्यात्, स सर्वपापिष्ठः, निःसन्देहं नरकं याति। हृदि वा, स्फटिकस्वर्णरजतपात्रे वा, शिवदीक्षितस्य तद् भक्ष्यं उच्यते। शिवदीक्षायुक्तः भक्तः सर्वलिङ्गेषु महाप्रसादं भक्षयेत्; तद् शुभदं। अधुना शृणु—शिवदीक्षाहीनस्य, शिवभक्तस्य नैवेद्यभक्षणनियमः। शालग्रामसम्भूतलिङ्गे, द्रव्यमयलिङ्गे, द्विज, शिलायाम्, रजतसुवर्णे, देवसिद्धप्रतिष्ठिते लिङ्गे—कश्मीरदेशे, स्फटिकरत्नेषु, सर्वज्योतिर्लिङ्गेषु च, शिवनैवेद्यभक्षणं चन्द्रायणव्रतसमानं पुण्यं उच्यते। ब्रह्महत्यापि, शुद्धः सन्, त्यक्तपुष्पधारणेन, घृतभक्षणेन, सर्वपापानि नश्यन्ति। यत्र चन्दाधिकरः अस्ति, तत्र स एव भक्षयेत्; यत्र चन्दाधिकरः नास्ति, तत्र अन्ये भक्त्या भक्षयन्ति। बाणलिङ्गे, लोहलिङ्गे, सिद्धलिङ्गे, स्वयम्भूलिङ्गे, सर्वमूर्तिषु चन्दाधिकरः नास्ति। विधिपूर्वकं लिङ्गाभिषेकं कृत्वा, अभिषेकजलं त्रिवारं पानं कृत्वा, त्रिविधं पापं शीघ्रं नश्यति। शिवनैवेद्यं, पत्रं, पुष्पं, फलम्, जलं च ग्रहणीयं न; शालग्रामशिलासंयोगेन तु सर्वं शुद्धं भवति। यत् लिङ्गे स्थितं, तत् ग्रहणीयं न; यत् लिङ्गस्पर्शात् बहिः, तत् परमशुद्धं। एवं नैवेद्यनियमनिर्णयः उक्तः; अधुना बिल्ववृक्षस्य महत्त्वं शृणु। एषः बिल्वः महादेवस्वरूपः, देवैः अपि स्तुतः; यः केनचित् प्रकारेण तस्य महत्त्वं जानाति, तस्य पर्याप्तम्। यानि सर्वतीर्थानि लोके प्रसिद्धानि, तानि सर्वाणि बिल्वमूलस्थले विद्यन्ते। यः बिल्वमूलस्थले अक्षरलिङ्गरूपं महादेवं पूजयति, स पुण्यात्मा शिवं अवाप्नोति। यः बिल्वमूलस्थले शिरसि जलस्य अभिषेकं करोति, स सर्वतीर्थस्नानसमो भूत्वा भूमौ शुद्धो भवति। अत्र बिल्वमूलस्थले उत्तमं सरः, जलपूर्णम्, यदा महादेवः तद् पश्यति, तदा सः परमं तुष्टिम् आप्नोति। यः बिल्वमूलस्थले गन्धपुष्पादिभिः पूजयति, स शिवलोकं गच्छति, तस्य वंशः समृद्धः, सुखं वर्धते। यः बिल्वमूले दीपपङ्क्तिं आदरपूर्वकं स्थापयति, तत्त्वज्ञानयुक्तः, स महेशं प्रविशति। यः बिल्वशाखां नवपत्रयुक्तां गृहीत्वा बिल्वपूजां करोति, स पापात् विमुक्तः। यः भक्त्या बिल्वमूले शिवभक्तं भोजयति, एकवारं वा कोटिवारं वा, तस्मै पुण्यं तद्गुणितं लभ्यते। यः बिल्वमूले क्षीरं वा घृतमिश्रितं भोजनं शिवभक्ताय ददाति, स कदापि दरिद्रः न भवति। शिवलिङ्गस्य पूजनं, तस्य अङ्गोपाङ्गपूजनं द्विविधं उच्यते—गृहस्थानां तथा निवृत्तानां, तयोः भेदः। गृहस्थाः पादपीठादिपूजनं सर्वविधिपूर्वकं कुर्युः। एवं शिवपूजनविधिः, नैवेद्यस्य नियमनिर्णयः, बिल्ववृक्षस्य महत्त्वं च श्रद्धया शृण्वन्तः, शिवस्य कृपां लभन्ति।