शिवपुराणम्

सर्वे ऋषयः समागताः शौनकप्रमुखाः परमश्रद्धया शिवार्चनस्य विधिं पृच्छन्ति स्म। तत्र सूतः परमविनयेन तान् उवाच—“किं विस्तरेण वक्तव्यम्, द्विजाः? स्त्रियः, अन्ये च, सर्वे शिवार्चनाधिकारिणः स्युः; शिवलिङ्गस्य पूजायाम् सर्वेषां अधिकारः अस्ति। तथापि द्विजातीनां मध्ये वेदमार्गेण पूजा श्रेष्ठा; अन्येषां प्राणिनां वेदमार्गः न अनुमीयते। वेदविधिना द्विजातीनां पूजां कर्तव्यम्, अन्यथा न; एवं भगवतः शिवस्य वचनम्। दधीचि, गौतमादीनां शापेन येषां चित्तं दग्धं तेषां मध्ये श्रद्धा वेदविधौ केवलं द्विजातिषु जायते। यः वेदविधिं लङ्घयित्वा स्मार्तादि कर्म करोति, स तत्त्वफलम् न प्राप्नोति, नरः। शम्भोः पूजां विधिवत् कृत्वा, नैवेद्यं च समर्प्य, तत्र अष्टमूर्तीनां पूजां कुर्यात्, याः त्रिलोक्यः एव। पृथिवी, आपः, अग्निः, वायुः, आकाशः, सूर्यः, चन्द्रः, यजमानः—एताः अष्टमूर्तयः कथिताः। शर्व, भव, रुद्र, उग्र, भीम, ईश्वर, महादेव, पशुपति—एतैः रूपैः पूजां कुर्यात्। ततः शुद्धभक्त्या शम्भोः गणान् ईशानादीन् चन्दनक्षीरपत्रैः पूजयेन्। ईशानः, नन्दी, चण्डः, महाकालः, भृङ्गी, वृषः, स्कन्दः, कपर्दीशः, सोमः, शुक्रः—एषां क्रमात् पूजां कुर्यात्। पुरतः वीरभद्रः, पश्चात् कीर्तिमुखः—एवं एकादशमूर्तीनां विधिवत् पूजां कुर्यात्। पञ्चाक्षरं मन्त्रं च शतरुद्रियम्, बहुविधं स्तवनं च कृत्वा, पञ्चाङ्गं पाठयेत्। ततः लिङ्गं प्रदक्षिणं कृत्वा, प्रणम्य, अनुमतिं याचेत्; एवं सम्पूर्णं शिवार्चनं सम्यक् वर्णितम्। रात्रौ अपि, सदा उत्तराभिमुखः दिव्यं कर्म कुर्यात्; शिवार्चनं शुद्धभावेन उत्तराभिमुखः कुर्यात्। शम्भोः पुरतः पूर्वाभिमुखः न भवेत्, शक्तौ उत्तराभिमुखः न, पश्चिमे पृष्ठं न दद्यात्; एतानि न कुर्यात्। त्रिपुण्ड्रं विभूतेः, रुद्राक्षमालां, बिल्वपत्रं च विना, बुद्धिमान् शङ्करस्य पूजां न कुर्यात्। विभूतिरेव नास्ति चेत्, किल, पूजायाम् आरम्भे मृत्तिकया अपि त्रिपुण्ड्रं ललाटे लिखेत्। ततः शौनकः पुनः पृच्छति—“पूर्वं श्रुतम् शिवनैवेद्यं न ग्राह्यम्; तस्य निर्णयं, बिल्वस्य महत्त्वं च ब्रूहि।” सूतः हर्षेण प्रत्यवदत्—“सर्वं कथयामि; पुण्यश्लोकाः शिवार्चननियमव्रतेषु भक्ताः धन्याः। शिवभक्तः शुद्धः, शुचिः, सन्मार्गनिष्ठः, दृढव्रतः, स शिवनैवेद्यं खादेत्, निषिद्धभावं परित्यज्य। शिवनैवेद्यं दृष्ट्वा अपि पापानि दूरं यान्ति; भक्तस्य तु तद् भक्षयित्वा कोटिगुणं पुण्यं वर्धते। सहस्रयज्ञाः, कोटियज्ञाः अपि शिवनैवेद्यभक्षणस्य तुल्यं न; तद् कृत्वा शिवसायुज्यं प्राप्यते। यत्र गृहे शिवनैवेद्यवितरणं भवति, तत् गृहं सर्वथा शुद्धं, अन्येषां शुद्धिकारणं च। शिवनैवेद्यं आगतम् शिरसा नमस्कृत्य, श्रद्धया, शिवस्मरणेन खादेत्। अन्यस्मिन् काले आगतम् अपि ग्राह्यम्; विलम्बे तु पापसंयुक्तं भवति। यः शिवनैवेद्ये इच्छां न कुर्यात्, स महापापी, नरकं निश्चितं गच्छति। हृदि वा, स्फटिक, सुवर्ण, रजतपात्रे वा, शिवदीक्षितस्य खाद्यं कथितम्। शिवदीक्षितः भक्तः सर्वलिङ्गेभ्यः महाप्रसादं खादेत्, शुभं च। अधुना शिवनैवेद्यभक्षणस्य निर्णयं शृणु, शिवदीक्षायुक्तः न, किन्तु शिवभक्तः। शालग्रामजन्मनि लिङ्गे, द्रवमयलिङ्गे, शिलायाम्, रजते, सुवर्णे, देवसिद्धस्थापिते लिङ्गे—कश्मीरदेशे, स्फटिकरत्ने, सर्वेषु ज्योतिर्लिङ्गेषु, शिवनैवेद्यभक्षणं चन्द्रायणव्रतस्य फलसमं कथितम्। ब्रह्महाः अपि, शुद्धः सन्, त्यक्तपुष्पं धारयन्, घृतं भक्षयित्वा, सर्वपापं नाशयति। यत्र चन्दाधिकारी अस्ति, तत्र स एव भक्षयेत्; अन्यत्र तु अन्यैः भक्त्या खाद्यं भवति। बाणलिङ्गे, लोहमये लिङ्गे, सिद्धलिङ्गे, स्वयंभूलिङ्गे, सर्वप्रतिमासु, चन्दाधिकारी नास्ति। लिङ्गस्य स्नानं विधिना कृत्वा, तत्र स्नानजलं त्रिः पिबन्, त्रिविधं पापं शीघ्रं नाशयति। शिवनैवेद्यं, पत्रं, पुष्पं, फलम्, जलं ग्राह्यम् न; शालग्रामशिलासंयोगेन सर्वं शुद्धं भवति। यत् लिङ्गे स्थितम्, तद् न ग्राह्यम्; यत् लिङ्गस्पर्शात् बहिः, तद् परमशुद्धम्। एवं नैवेद्यस्य निर्णयः उक्तः; अधुना बिल्ववृक्षस्य महत्त्वं शृणु। बिल्वः महादेवस्य स्वरूपं, देवैः अपि स्तुतः; यः केनचित् उपायेन तस्य महत्त्वं जानाति, तस्य पर्याप्तम्। सर्वे तीर्थानि, यानि लोके प्रसिद्धानि, तानि बिल्वमूलस्थाने एव दृश्यन्ति।