शिवपुराणम्

शिवस्य केवलानुग्रहेण तस्मिन्यज्ञे वेदविद्यायाः सारः ज्ञायते, साध्यं च साधनं च सहैव अवगम्यते। ततः श्रोतारः पृष्टवन्तः—“किमुत्तमं साध्यम्? किं तस्य श्रेयःसाधनम्? कः साधकः? एतत्सर्वं यथावत् श्रोतुमिच्छामः।” तदा कथ्यते—“शिवस्य पदलाभ एव परमं साध्यम्; तस्य चोपायः शिवसेवनमेव; साधकस्तु स एव, यस्य शिवानुग्रहेण नाशाश्वत्फलाभिलाषः। वेदविहितानि कर्माणि कृत्वा, तेषां महाफलानि समर्प्य, सः परमं भगवतः स्थानं क्रमशः सायुज्यादिसोपानैः प्राप्नोति। यथाभक्त्या तु परमं फलमवाप्यते—साधनानि तु नानाविधानि, यानि भगवता साक्षात्प्रदर्शितानि। संक्षेपेण तु साधनसारमवधार्य शृणु—कर्णेन श्रवणं, वाचा च पाठः। मनसा चिन्तनं महोपाय इति कथ्यते; महेश्वरस्य श्रवणं, पाठः, मननं च कर्तव्यम्। एवं हि अस्माकं शास्त्रप्रमाणमेतत्साधनं; तेनैव परं साध्यं प्राप्नुत, सर्वार्थसिद्धौ एकनिष्ठः सन्। लोका हि यदक्षुषा प्रत्यक्षं तदनुसरन्ति; किंतु सर्वत्र, यदप्रत्यक्षं तद् श्रवणेन विज्ञाय कर्म कुर्वन्ति। तस्मात् श्रवणमेव प्रधानम्; आचार्यमुखात् श्रुत्वा, पण्डितः पश्चात् पाठं मननं च साधयेत्। एतत्साधनं यथाक्रमं सम्यगनुष्ठाय, चिन्तनान्तं यावत्, शिवयोगः जायते; ततोऽनुक्रमेण सालोक्यादिसिद्धिः। अनन्तरं सर्वरोगाः सर्वानन्दाश्च क्षीयन्ते; अभ्यासेन तद्व्यथा सह्यते, पश्चात् शुभमङ्गलं प्रारम्भादन्तं जातम्। अथ पृष्टं—“किं चिन्तनं हे ब्रह्मन्, किं वा श्रवणम्? कथं पाठः कर्तव्यः? एतत्सर्वं यथावत् वद।” उत्तरमिदं—“यः शिवगुणरूपलीलावर्णननाम्नां पूजापाठादीनां मनसा विशुद्ध्या, तर्कप्रेम्णा, सततमन्ववधारणा, स एव सततचिन्तनं, भगवत्साक्षात्कारसाध्यं, सर्वेषु साधनेषु श्रेष्ठतमम्। गीत्या, शास्त्रवाक्यैः, वाक्येन वा, शम्भोर्गुणरूपलीलावर्णननाम्नां स्वच्छरसयुक्तं स्तवनं पाठ इत्युच्यते, स चोत्तमोपायेषु मध्यतमः। यत्र कुत्रापि, येन केनापि साधनेन, शिवविषयाणां शब्दानां समूहः, श्रवणेन्द्रियसंयोगेन, स्त्रीक्रीडाङ्कसदृढेन भावेन, यथावत् शृणुयात्—तदेव लोके प्रसिद्धं श्रवणमिति। सत्सङ्गेन तु आदौ श्रवणं जायते; ततः पश्चात् पशुपतेः पाठः; स च दृढीभूते चिन्तनं परमम्। अन्ते सर्वं शङ्करकटाक्षेनैव सिद्ध्यति। अस्य साधनस्य माहात्म्ये पुरावृत्तान्तं मुनयः प्राहुः; तदहं भवद्भ्यः कथयामि—सावधानं शृणुत। किल कदाचित् मे गुरुः व्यासः, पराशरात्मजः, सौम्यायाः सरस्वत्याः पुण्ये तीरे तपः समास्थाय, चित्तविक्षेपेण स्थितः। तत्रैव तस्यैव मार्गे, संयोगात्, दिव्यविमानस्थः तेजस्वी सनत्कुमारः प्रादुरभूत्। स ध्याननिष्ठः व्यासः, तं अजन्मानं दृष्ट्वा, प्रणिपत्य, कुतूहलेन पप्रच्छ। अर्घ्यपाद्यं समर्प्य, देवोपवेशनीयमासनं दत्त्वा, तुष्टः भगवान् गम्भीरया वाचा तं प्रणतमुवाच—“हे मुने, यथार्थं तत्वं ध्यायस्व, यत् प्रत्यक्षसाक्षात्कारगम्यम्; अत्रैव, शिवसख्येन, किमर्थं तपः करोति?” इति। एवं कुमारेण पृष्टः स मुनिः स्वमभिप्रायमुवाच—“धर्मार्थकाममोक्षान् वेदमार्गेण भक्त्या साधयन्, तव प्रसादेन लोके बहूनर्थान् स्थापयामि; तथापि, सर्वथा गुरुत्वं प्राप्तोऽपि, मोक्षकारणज्ञानं न जायते—एषा हि विचित्रा स्थिति:। मोक्षार्थं तपः करोमि, कारणं तु न जानामि।” एवं स मुनिः व्यासः पूजितः कुमारेण, स तु समर्थः सन्, तस्मै ब्राह्मणश्रेष्ठाय निश्चितं मोक्षकारणं प्राह। “श्रवणं, स्तवनं, चिन्तनं च शम्भोः—एते त्रयः महोपायाः, वेदैः अनुमोदितं साधनमिति। पूर्वं ह्यहं अपि अन्योपायाभिसरणेन मोहितः, मन्दराचले स्थिरतया तपोऽनुष्ठितवान्। तदा शिवाज्ञया श्रीनन्दिकेश्वरः प्रादुरभूत्—सर्वसाक्षी, गणाधिपः, करुणानिधिः। स मां स्नेहेन प्राह—‘श्रवणं, स्तवनं, चिन्तनं च शम्भोः, वेदैः अनुमोदितं मोक्षोपायमिति। एतत्त्रयं मोक्षोपायं शिवेनैव ममोक्तम्—हे ब्रह्मन्, पुनः पुनः श्रवणादिसाधनं कुरु।’ इत्युक्त्वा, स भगवान् सपरिकरः स्वविमानेन उत्तमं स्थानं गच्छन् प्रमुदितः।” एवं पूर्ववृत्तं संक्षेपेण कथितम्; हे सूत, श्रवणादित्रयमुक्तं मोक्षमार्गं त्वया प्रतिपादितम्। तत्र यदि कोऽपि श्रवणादित्रयं कर्तुं न शक्नोति, तर्हि केन कर्मणा स मुक्तिं लभते? किं वा निष्क्रियेणापि कर्मणा मोक्षः सिध्यति? यदि श्रवणादित्रयं कर्तुं न शक्यते, तर्हि शङ्करस्य लिङ्गं वा प्रतिमां वा स्थापयेत्, ताम् अहर्निशं पूजयेत्, एवं संसारसागरं तरति। यथाशक्ति सामग्र्यः समानीताः, अवञ्चनया, लिङ्गप्रतिमार्थं समर्प्य, नित्यं पूजां कुर्यात्। भक्त्या मण्डपं, तोरणं, तीर्थं, मठं, क्षेत्रं, उत्सवं, वस्त्रं, गन्धं, माल्यं, धूपं, दीपं च समर्पयेत्। विविधान्नानि, पिष्टकादिसहितानि, छत्रं, ध्वजं, व्यजनं, चामरं च सर्वोपकरणैः सह दद्यात्। सर्वराजोपचाराः लिङ्गप्रतिमायै दातव्याः; प्रदक्षिणं, प्रणिपातं, पाठं च यथाशक्ति कुर्यात्। एवं शिवानुग्रहेण वेदसारः ज्ञायते, साधकः शिवपदप्राप्तये श्रवणपाठचिन्तनादिसाधनानि यथाशास्त्रं समनुष्ठाय, अन्ते भगवत्कटाक्षेनैव परमं शिवपदं प्राप्नोति।