शिवपुराणम्
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
एषः देवः महादेवः सर्वज्ञः जगन्नाथः, स सर्वत्र परमभक्त्या एव दृश्यते, अन्यथा कदापि न दृश्यते। रुद्रः हरिः हरः अन्ये च देवेशाः सदा परमदर्शनाय तस्य दर्शनं परमभक्त्या एव इच्छन्ति। किं अधिकं वक्तव्यम्? शिवभक्त्या मोक्षः लभ्यते; अनुग्रहात् देवभक्तिः जायते, अनुग्रहः च भक्तेः एवोत्पन्नः, यथा अंकुरः बीजात्, बीजं च अंकुरात् उत्पद्यते। अतः भगवतः अनुग्रहाय त्वं भूमौ गच्छ, द्विजश्रेष्ठ, सहस्रवर्षपर्यन्तं दीर्घं यज्ञं कुरु। तस्मिन यज्ञे केवलं शिवानुग्रहात् वेदविज्ञानस्य सारः ज्ञायते, साध्यं च साधनं च। अधुना, किम् परमं साध्यं? किम् तस्य उत्तमं साधनं? कः साधकः? एतत् सत्यम् वद। साध्यं शिवपदप्राप्तिः, साधनं तस्य सेवा, साधकः तु तस्य अनुग्रहात् क्षणिकफलाभिलाषशून्यः। वेदविहितानि कर्माणि कृत्वा, तेषां महाफलम् समर्प्य, क्रमशः भगवतः परमधाम प्राप्नोति, ससंसार्यादि अवस्थाः गच्छन्। यथायथं भक्त्या परमफलम् प्राप्यते; साधनानि अनेकानि, भगवता प्रत्यक्षं उपदिष्टानि। संक्षेपेण तव अहं सारं साधनं च वक्ष्यामि: श्रवणं श्रवणेन्द्रियेन, कीर्तनं वाचा। मनसा च चिन्तनं महत् साधनं उक्तम्; महेश्वरः श्राव्यः, कीर्तनीयः, चिन्तनीयः च। एवं शास्त्रस्य प्रमाणं अस्माकं साधनं; तेन परमं साध्यं सम्पादय, सर्वार्थसिद्धये एकभक्तः भव। जनाः प्रत्यक्षं दृष्ट्वा कर्म कुर्वन्ति; किन्तु सर्वत्र अदृष्टं ज्ञात्वा श्रवणेन एव कर्म कुर्वन्ति। अतः श्रवणं प्रमुखम्; गुरुमुखात् श्रुत्वा, विप्रः ततोऽन्यं कीर्तनं चिन्तनं च साधयति। यदा एषः अभ्यासः क्रमशः चिन्तनपर्यन्तं सम्यक् साध्यते, शिवयोगः उत्पद्यते, क्रमशः ससंसार्यादि अवस्थाः यान्ति। पश्चात् सर्वे देहव्याधयः सर्वानन्दः च क्षीयते; अभ्यासेन एषः क्लेशः सह्यते, अनन्तरं शुभत्वं आद्यन्ततः जायते। ब्राह्मण, किं चिन्तनं, किं श्रवणं? कथं कीर्तनं साध्यते? यथार्थं वद। मनसा विशुद्धिः, तर्कप्रियता, नामानि गुणरूपलीलावर्णनानि, पूजा, कीर्तनादि—एषः सततचिन्तनं, भगवद्दर्शनात् साध्यं, सर्वसाधनानां मुख्यतमं। गीत्या, शास्त्रवाक्यैः, वाचा वा, शम्भोः यशोगुणरूपलीलावर्णनानि स्पष्टरसानि स्तुत्यन्ते—एषः कीर्तनं, मध्यमं साधनं। यैः यत्र वा, शिववाक्यानि श्रवणेन्द्रियेन ध्यानपूर्वकं श्रूयन्ते, यथा नारी क्रीडायां दृढं आलिङ्गति—एषः श्रवणं, लोके प्रसिद्धम्। सज्जनसंगेन प्रथमं श्रवणं, ततः प्रजापतेः कीर्तनं, तद् दृढं सति चिन्तनं परमम्। अन्ते सर्वं शंकरदृष्ट्या सम्पद्यते। अस्य अभ्यासस्य महात्म्यं पूर्वे ऋषयः एकं वार्तां कथयन्ति; तव हिताय अहं वक्ष्यामि—सावधानं शृणु। पूर्वं मम गुरुः व्यासः, पराशरस्य पुत्रः, सरस्वत्याः पुण्यतीरे तपः कृतवान्। तत्र यदृच्छया गच्छन्, सनत्कुमारः दिव्ययानं सूर्यसमानं प्रकट्य मम गुरोः पुरः अभवत्। ध्याननिष्ठः व्यासः, तं अजन्मानं दृष्ट्वा, नमस्कृत्य, उत्सुकः वाक्यं अब्रवीत्। अर्घ्यं दत्वा, देवोपवेशनं दत्तवान्; तं नमन्तं व्यासं प्रसन्नः कुमारः गंभीरया वाचा अब्रवीत्—हे मुनि, सत्यं तत्त्वं ध्यानय, यत् प्रत्यक्षं सुलभं; अत्र शिवसख्येन, किमर्थं तपः करोषि? एवं कुमारेण उक्तः मुनिः स्वमनोरथं व्याहरत्—धर्मार्थकाममोक्षं वेदमार्गेण भक्त्या अन्वेष्य। तव अनुग्रहात् अहं लोके बहूनि कार्याणि स्थापितवान्; तथापि अहं सर्वथा गुरुः भूत्वा अपि, एवं अस्ति। मोक्षाय ज्ञानं नोत्पद्यते—एषः अद्भुतः; मोक्षार्थं तपः करोतु, कारणं न जानामि। एवं पुण्यः कुमारः व्यासेन याचितः, स समर्थः ब्राह्मणश्रेष्ठाय निश्चितं मोक्षकारणं अब्रवीत्। श्रवणं, कीर्तनं, चिन्तनं शम्भोः—एषः त्रिधा महत् साधनं, वेदैः अनुमोदितं। पूर्वं अहं अन्यसाधनान्वेषणेन व्याकुलः अभवम्; मन्दरपर्वते तपः कृतवान्। तदा शिवाज्ञया नन्दिकेश्वरः प्रकटितः—सः करुणामयः, सर्वसाक्षी, गणाधिपः। सः मम प्रति स्नेहेन परमं मोक्षसाधनं अब्रवीत्—श्रवणं, कीर्तनं, चिन्तनं शम्भोः, वेदैः अनुमोदितं। एषः त्रिधा साधनं मोक्षाय शिवेन स्वयम् उक्तम्—‘ब्राह्मण, पुनः पुनः श्रवणादि साधय।’ एवं उक्त्वा, प्रसन्नः प्रभुः, गणैः सहितः, दिव्ययानं आरूढः उत्तमं धाम गतः। एवं संक्षेपेण पूर्ववृत्तान्तः उक्तः; सूत, श्रवणादि त्रिधा साधनं त्वया मोक्षमार्गः घोषितः। यदि श्रवणादि त्रिधा साधनं न शक्यते, केन कर्मणा जनः मुक्तो भवति? केन कर्मणा, प्रयासं विना, मुक्ति जायते? यदि श्रवणादि त्रिधा साधनं न शक्यते, तर्हि शंकरस्य लिङ्गं वा प्रतिमां स्थापयेत्, तां प्रतिदिनं पूजयेत्, एवं संसारसागरं तरति।