शिवपुराणम्
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, इन्द्र, च सर्वेन्द्रियाणि यत्र समुत्पद्यन्ति, तस्माद् ईश्वरात् सर्वं प्रकटितं। यः परमेश्वरः सर्वज्ञः, जगतां स्वामी, केवलं उच्च भक्त्या दृष्टः, अन्यथा कदापि न दृष्टः। रुद्रः, हरिः, हरा च अन्येषां देवतां च, सर्वदा तस्य दर्शनाय उच्च भक्तिं इच्छन्ति। इदानीं किम् अधिकं वदितव्यं? शिवभक्त्या मोक्षं प्राप्यते, तस्य कृपायाः अनुग्रहः देवताभक्तिं जनयति, च कृपा भक्त्या प्रकटिता, यथा बीजात् पत्त्रं, पत्त्रात् बीजं प्रकटितं। अतः, हे द्विज, ईश्वरस्य कृपायाः हेतुं पृथिवीं गत्वा सहस्त्रवर्षाणि दीर्घं यज्ञं कर्तव्यं। यज्ञे केवलं शिवकृपया वेदज्ञानस्य सारं ज्ञातुं, च यत् कार्यं कर्तव्यं, तत् साधनं च ज्ञातुं शक्यते। अधुना, सर्वोच्चं लक्ष्यं किम्? तस्य उच्चतमं साधनं किम्? कस्य प्रकारस्य साधकः आवश्यकः? एतत् सत्यं वद। लक्ष्यं शिवस्य स्थितिं प्राप्यते; साधनं तस्य सेवा; साधकः यः, तस्य कृपायाः, क्षणिकफलनिष्कर्षस्य इच्छायाः रहितः। यदा वेदेषु निर्दिष्टानि क्रियाणि सम्पाद्यन्ते, तदा तेषां महत्त्वपूर्णं फलम् ईश्वरस्य परमगृहं प्राप्यते, यत्र तस्य लोकं भागं प्राप्नोति। प्रत्येकस्य भक्त्या सर्वोच्चं फलम् प्राप्यते; साधनानि बहुविधानि, ईश्वरदृष्ट्या प्रत्यक्षतः उपदिष्टानि। सर्वेषां संक्षेपेण, अहं तव समस्तं साधनं वदामि: श्रवणं कर्णैः, जपं वाचाः। मनसः ध्यानं महत् साधनं इति कथ्यते; महेश्वरं श्राव्यं, जप्यं, च मननं च। एषः scripture-प्रमाणः अस्माकं साधनं, तस्माद् सर्वोच्चं लक्ष्यं साध्यं, सर्वार्थसिद्धिं साध्यं भक्त्या। जनाः यद् दृष्टं, तद् कार्यं कुर्वन्ति; किन्तु सर्वत्र, यद् दृष्टं नास्ति, तद् श्रवणेन कार्यं कुर्वन्ति। अतः, श्रवणं प्राथमिकं; आचार्यस्य मुखात् श्रुत्वा, ज्ञानी जनः अन्यं सम्पादयति—जपं च ध्यानं च। यदा एषः अभ्यासः सम्पूर्णः, क्रमशः ध्यानपर्यन्तं, शिवयोगः प्रकटति, च क्रमशः सैलोक्यादि अनुक्रमेण। तस्मिन्, सर्वाणि शारीरिकदोषाणि च सर्वं सुखं विलीयते; अभ्यासेन एषः दुःखं सह्यते, च अनन्ततः शुभं प्रकटति। किम् प्रकारं ध्यानं, हे ब्रह्मन्, किम् श्रवणं? कस्य प्रकारं जपं कर्तव्यं? एतत् यथार्थं वद। मनसः शुद्धिः, गुणानां स्वरूपाणां च यथार्थानां नामानां उपासना, जप, च इत्यादि—एषः निरन्तरः ध्यानः, यः ईश्वरदृष्ट्या प्राप्यते, च सर्वश्रेष्ठम् साधनम् इति प्रसिद्धः। गीतैः, scripture-शब्दैः, वा वाचाः, शम्भोः महिमानां गुणानां स्वरूपाणां च खेलानां स्पष्टं च स्वादिष्टं स्तुतिः—एषः जपः, च अत्र मध्यसाधनं मन्यते। यः यत्रापि साधनं, तत्र शिवस्य विषये श्रवणं कुर्वन्ति, तस्मिन् स्त्रीणां च क्रीडायाः समानं दृढं। धर्माणां सहवासेन, श्रवणं प्रथमतः; अनन्तरं प्राणिनां स्वामी जपः, यदा च तद् दृढं जातं, तदा ध्यानं सर्वोच्चम्। अन्ते, सर्वं शङ्करस्य दृष्टिना साध्यते। एषः अभ्यासस्य महत्त्वं, प्राचीनाः ऋषयः कथितवन्तः; तव हेतुं अहं एतत् वदामि—श्रवणं ध्यानं च ध्यानं च। पुरातनकाले, मम आचार्यः व्यासः, पराशरस्य पुत्रः, सरस्वतीं शुभां तटं गत्वा तपः आचरति। यदा सः तत्र गच्छन्, सन्तकुमारः, धन्यः, दिव्यवाहनं यथा सूर्यं प्रकटितः। ध्यानमग्नः, जागृतः, सः अजन्मनं दृष्ट्वा, प्रणम्य, ऋषिः, अत्यन्तं जिज्ञासुः, वदति। पादयोः शुद्धिः, जलं समर्प्य, देवायाम् आसनं ददाति; प्रसन्नः, भगवान् गम्भीरं वाचं वदति। हे ऋषि, सच्चिदानन्दस्य ध्यानं करो, यः प्रत्यक्षसिद्धिः, अत्र शिवं सहचरं, कस्य हेतुं तपः आचरसि? कुमारेण उक्तः, ऋषिः तस्य अभिप्रायं वदति: धर्मं, अर्थं, कामं, च मोक्षं, वेदमार्गे भक्त्या अन्विष्य। त्वदनुग्रहात्, अहं जगति बहूनि स्थापितवान्; किन्तु, यद्यपि अहं एवं, सर्वथा गुरुं जातः, एषः। मोक्षाय ज्ञानं न प्रकटितं—एषः सत्यं अद्भुतं। अहं मोक्षस्य हेतुं तपः आचरति, किन्तु एषः कारणं न ज्ञातं। एवं, जब कुमारा ऋषिं व्यासं गृहीत्वा, सः शक्तिमान्, ब्राह्मणस्य प्रमुखं मोक्षस्य निश्चितं कारणं वदति। श्रवणं, स्तुति, च ध्यानं शम्भोः, एषां त्रयाणां महत् साधनं, वेदेषु अनुमोदितं। पूर्वं, अहं भ्रमितः, अन्यसाधनानां अन्वेषणेन व्यग्रः; अचलमन्दरे तपः आचरति। ततः, शिवस्य आज्ञया, वयोवृद्धः नन्दिकेश्वरः प्रकटितः—सः, करुणामयः, सर्वस्य साक्षी, गणानां स्वामी। सः प्रेमपूर्वकं मम प्रति वदति: मोक्षस्य सर्वोच्चं साधनं: श्रवणं, स्तुति, च ध्यानं शम्भोः, यः वेदेषु अनुमोदितः। एषः मोक्षस्य त्रैविधिकः साधनं मम प्रति शिवेन एव उक्तः: ‘हे ब्रह्मन्, पुनः पुनः श्रवणं च अन्यं साधनं साध्यं।’ एवं उक्त्वा, आनन्दितः भगवान्, स्वकीयम् दिव्यवाहनं सहगणैः प्रस्थानं करोति, उत्कृष्टं गृहम् प्रति। एवं, संक्षेपेण, उत्तमा पुरातनकथा कथिता; हे सूत, श्रवणेन आरम्भं कृत्वा त्रैविधिकं साधनं मोक्षाय मार्गं प्रदर्शितम्। यदि कश्चित् श्रवणं आरम्भं साधनं न शक्नोति, तर्हि किम् कर्मणां द्वारा जनः मोक्षं प्राप्यते? कस्य कर्मणां, बिना प्रयासे, मोक्षं प्रकटति?