शिवपुराणम्

शिवपुराणे उल्लिखितेषु श्लोकेषु, एकदा द्विजः पुण्यतीरे, सरसि, पर्वते, वनान्तरे वा शिवमन्दिरे, शुद्धस्थले, पार्थिवलिङ्गस्य पूजनं विधिना कर्तव्यं इति निर्दिष्टम्। तत्र द्विजः शुद्धस्थलात् मृदं सावधानीपूर्वक संगृह्य, तन्मृदेन शिवलिङ्गं यत्नपूर्वकं निर्माति। वर्णविचारः अपि स्मृतः—ब्राह्मणस्य श्वेतः, क्षत्रियस्य रक्तः, वैश्यस्य बाहुषु पीतः, शूद्रस्य पादयोः कृष्णः, अथवा यः कश्चन वर्णः लभ्यते सः। लिङ्गनिर्माणार्थं मृदं सम्यक् संगृह्य, तां शुभां भूमिं अतीव शुभस्थले स्थापयेत्। तस्मात् मृदं शुद्धीकृत्य, शनैः शनैः सौम्यतया घटितं कृत्वा, वैदिकमार्गानुसारं शुभं पार्थिवलिङ्गं निर्मातव्यं। तदनन्तरं भक्त्या तस्य पूजनं कृत्वा, भोगमोक्षफलप्राप्तये, विधिं शृणु। ‘नमः शिवाय’ इति मन्त्रेण पूजनसामग्रीः प्रक्षिप्य, ‘भूमिरासीत्’ इति मन्त्रेण स्थलस्य पावनता स्थाप्यते। ‘आपोऽसि’ इति मन्त्रेण जलविशुद्धिं कुर्यात्, ‘नमस्ते रुद्राय’ इति मन्त्रेण स्फटिकबन्धनं विधीयते। ‘शम्भवे’ इति मन्त्रेण स्थलं शुद्धीकृत्य, पूर्वनमस्कारेण पञ्चामृतानि अपि प्रक्षिप्यते। ‘नीलकण्ठाय’ इति मन्त्रेण, पूर्वनमस्कारेण, भक्तः उत्तमं शङ्करलिङ्गस्य प्रतिष्ठापनं कुर्यात्। ततः भक्त्या ‘तस्मै रुद्राय’ इति मन्त्रेण सुन्दरं आसनं वैदिकविधिना दद्यात्। ‘माहत्त्वाय’ इति मन्त्रेण आवाहनं, ‘रुद्र आगच्छ’ इति मन्त्रेण आसनारोपणं कर्तव्यम्। ‘शरस्यागमम्’ इति मन्त्रेण शिवन्यासः, ‘अभ्यवादीत्’ इति मन्त्रेण स्नेहपूर्वकं संस्थापनं कुर्यात्। ‘प्राणेन’ इति मन्त्रेण देवतानां प्रतिष्ठा, ‘सञ्चरति’ इति मन्त्रेण विघ्ननिवारणं विधीयते। रुद्रगायत्र्या अर्घ्यं दद्यात्, त्र्यम्बकमन्त्रेण आचमनं कुर्यात्। ‘क्षीरमसि भूमेः’ इति मन्त्रेण क्षीराभिषेकः, ‘दधिक्रावण’ इति मन्त्रेण दध्ना अभिषेकः। मधुशर्कराभिषेकः अपि विधीयते, एष पञ्चामृताख्यः; अथवा पाद्यमन्त्रेण पञ्चामृतैः अभिषेकं कुर्यात्। ‘मनः शिशौ’ इति मन्त्रेण स्नेहपूर्वकं मेखलाबन्धनं, ‘नमः साहसे’ इति मन्त्रेण उत्तरीयवस्त्रधारणं कुर्यात्। ‘तद्वस्त्रं ते’ इति मन्त्रेण स्नेहसहितं चतुर्भिः ऋचः शिवाय वस्त्रं दद्यात्। ‘नमः श्वभ्यः’ इति मन्त्रेण स्नेहसहितं ऋचः सुगन्धं अर्पयेत्। ‘नमः पार्याय’ इति मन्त्रेण पुष्पं, पुष्पमन्त्रेण वा; ‘नमः पर्ण्याय’ इति मन्त्रेण बिल्वपत्रं अर्पयेत्। ‘नमः कपर्दिने’ इति मन्त्रेण धूपं दद्यात्; ‘नमः आशवाय’ इति ऋचः दीपं अर्पयेत्। ‘नमोज्येष्ठाय’ इति मन्त्रेण श्रेष्ठं भोजनं अर्पयेत्; ‘त्र्यम्बकम्’ इति मन्त्रेण पुनः आचमनं स्मृतम्। ‘इमा रुद्राय’ इति ऋचः फलं अर्पयेत्; ‘नमो व्रज्याय’ इति ऋचः सर्वं शम्भवे समर्पयेत्। ‘मनः महान्तम्’ तथा ‘मानस्तोक’ इति द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां एकादशाक्षरैः रुद्रपूजनं कुर्यात्। ‘हिरण्यगर्भ’ इति त्रिभिः ऋचः दक्षिणां दद्यात्; ‘देवस्यत्वे’ इति मन्त्रेण विद्वान् अभिषेकं कुर्यात्। शम्भवदीपमन्त्रेण निराजनं विधीयते; भक्त्या ‘इमा रुद्राय’ इति त्रिभिः ऋचः पुष्पमञ्जरीं अर्पयेत्। ‘मनः महान्तम्’ इति मन्त्रेण विद्वान् प्रदक्षिणां कुर्यात्; ‘मानस्तोक’ इति मन्त्रेण साष्टाङ्गनमस्कारं कुर्यात्। ‘यतोयतः’ इति मन्त्रेण अभयमुद्रां दर्शयेत्; ‘त्र्यम्बकम्’ इति ज्ञानमुद्रां। ‘नमः सेन’ इति मन्त्रेण महामुद्रां प्रदर्शयेत्; गोमुद्रां अपि दर्शयेत्; ‘नमोगे’ इति ऋचः मुद्रानिर्देशः। पञ्चमुद्राः दर्शयित्वा, शिवमन्त्रं जपेत्; वेदविद् शतरुद्रियमन्त्रं अपि पठेत्। ततः वेदविद् पञ्चाङ्गजपं कुर्यात्; ‘देवागात्’ इति मन्त्रेण शम्भोः विसर्जनं कुर्यात्। एवं वैदिकविधिः शिवपूजनस्य व्यासेन उक्तः; अधुना संक्षेपेण परमवैदिकविधिं शृणु। ‘सद्योजात’ इति ऋचः मृदाहरणं कुर्यात्; ‘वामदेवाय’ इति ऋचः जलप्रक्षालनं। ‘अघोर’ इति मन्त्रेण लिङ्गनिर्माणं, ‘तत्पुरुषाय’ इति मन्त्रेण आवाहनं विधिना कुर्यात्। ‘ईशान’ इति मन्त्रेण हरं वेदीसंगमं कुर्यात्; अन्यानि कार्याणि विद्वद्भिः संक्षेपेण कर्तव्यानि। गुरुदत्तपञ्चाक्षरमन्त्रेण, षोडशोपचारैः, यथाविधि पूजनं कुर्यात्। भवं संसारनाशकं महादेवं, उग्रं उग्रनाशकं शर्वं, शशिनं शिरसि धृतं, अस्माभिः चिन्तयामः। एतेन मन्त्रेण वा अन्यथा, विद्वान् शङ्करं पूजयेत्; शुद्धभक्त्या, दोषत्यागेन, शिवः केवलं भक्त्या फलप्रदानं करोति। एवं वैदिकक्रमः पूजनस्य उक्तः; अधुना सामान्यविधिः द्विजातीनां यथावत् प्रतिपाद्यते।